پایگاه اطلاع رسانی دعبل خزاعی 22 آبان 1395 ساعت 11:30 http://deabel.org/vdcg7y9w.ak9zu4prra.html -------------------------------------------------- عنوان : مروری بر کتاب عاشوراشناسی: پژوهشی درباره‌ هدف امام حسین(ع) -------------------------------------------------- کتاب عاشورا شناسی، اثر محمد اسفندیاری در پی تبیین و سنجش نظریات مختلف در باب اهداف قیام امام حسین(ع) است. متن : قیام امام حسین (ع) از مسائل چالش برانگیز در محافل سنتی و نوگرای دینی در جامعه ما بوده، چنانچه که در روزهای اخیر شاهد جنجال بر سر موضوع امکان و امتناع مذاکره با دشمن در سیره سیدالشهدا (ع) بوده ایم. اما بسیاری از مسائل مطرح در این چالش ها به دور از مجادلات سیاسی دوسویه و مدعیات یک طرفه، در قالب کتابی مستند و مستدل شامل هفت نظریه اصلی درباره قیام امام حسین(ع) تدوین شده اند که جا دارد توجه مخاطبان به آن جلب گردد تا شاهد بحث های منسجم و مستدلی در این حوزه باشیم. کتاب مورد اشاره، عاشوراشناسی پژوهشی درباره هدف امام حسین (ع) اثر محمد اسفندیاری است که در ۳۵۲ صفحه توسط نشر نی منتشر شده است. معرفی نویسنده محمد اسفندیاری (متولد ۱۳۳۸ تهران) اسلام پژوه، تاریخ نگار، کتاب شناس و سرپرست دانشنامهٔ امامت (موسوعة الامامة فی نصوص اهل السنة) است. وی در تهران و قم به فراگیری علوم حوزوی پرداخته و از استادانی چون آیات یحیی نوری، جوادی آملی، استادی، گرامی قمی، وجدانی فخر و استاد حکیمی بهره برده است. اسفندیاری که عضو شورای عالی چندین نشریه و نهاد و مشاور علمی برخی مؤسسه های علمی در پیرامون حوزه علمیه قم است، در سال های اخیر کتاب های متعددی منتشر کرده که برخی از آنان به عنوان آثار برگزیدهٔ کشوری، از جمله کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، معرفی شده اند. او که در سال ۱۳۷۶ به عنوان مؤلف و ویراستار نمونه، در سال ۱۳۸۳ به عنوان کتاب شناس نمونه، در سال ۱۳۸۴ به عنوان حامی نسخه های خطّی، و در سال ۱۳۸۶ به عنوان پیشکسوت حوزهٔ نقد برگزیده شده، کتابی در این حوزه با عنوان کتاب پژوهی: پژوهش هایی در زمینه کتاب و نقد کتاب (صحیفه خرد: ۱۳۹۰) منتشر کرده است. مسئله کانونی در پژوهش هایاسفندیاری، بازخوانی نگرش های نو و چالش های جدید در دین بوده، چنانچه آثار او گویای این ادعا هستند: سه کتاب در بازخوانی واقعه عاشورا و نگرش معاصرین به آن: کتاب شناسی تاریخی حسین بن علی؛ به ضمیمه امام حسین(ع) در الذریعه (وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: ۱۳۷۹)، از عاشورای حسین تا عاشورای شیعه (صحیفه خرد: ۱۳۸۴) که با همین عنوان توسط نشر خیمه تجدید چاپ شده، و عاشوراشناسی: پژوهشی درباره هدف امام حسین (ع) (نی: ۱۳۹۳)؛ چهار کتاب درباره متفکرین دینی معاصر: کتاب شناسی توصیفی علی شریعتی (صحیفه خرد: ۱۳۷۷)، شعلهٔ بی قرار: گفته ها و ناگفته هایی درباره شریعتی (شرکت سهامی انتشار: ۱۳۹۵)، راه خورشیدی: اندیشه نامه و راه نامه استاد محمدرضا حکیمی (شرکت سهامی انتشار: ۱۳۸۲) و پیک آفتاب: کارنامه و اندیشه نامه آیت الله سید محمود طالقانی (صحیفه خرد: ۱۳۸۳) که با عنوان انسانم آرزوست: درنگی در کارنامه و اندیشه نامه آیت الله سید محمود طالقانی (شرکت سهامی انتشار: ۱۳۹۵) بازنشر یافته است؛ و نیز سه کتاب درباره روشنفکری دینی و یا نگاه نو به دین: حقیقت و مدارا (نگاه معاصر: ۱۳۹۵)، آسیب شناسی دینی (کویر: ۱۳۹۵)، همهٔ ما برادریم: سیمای انسانی و اخلاقی اسلام (صحیفه خرد: ۱۳۹۰؛ نگاه معاصر: ۱۳۹۴). معرفی کتاب کتاب عاشوراشناسی (پژوهشی درباره هدف امام حسین (ع) شامل سه فصل هدف شناسی قیام، کوفه، انتخاب درست امام و دیدگاه گذشتگان است. آن گونه که در نوشته پشت جلد هم آمده، پاره اول کتاب در پی تبیین و سنجش این نظریات و تحریر محل نزاع است. در پاره دوم، نویسنده عهده دار اثبات این موضوع شده است که رفتن امام حسین به طرف کوفه، اگرچه به قصد تشکیل حکومت، انتخابی درست بود. پاره سوم کتاب به دیدگاه اعلام شیعه درباره هدف امام حسین، که تأیید نظر مختار نویسنده است، اختصاص دارد. اما دقیق ترین بررسی درباره متن را می توان مقدمه کتاب یافت که مؤلف می نویسد: کتاب حاضر عهده دار هدف شناسی از قیام امام حسین (ع) است. با اینکه تاکنون هزاران کتاب، به عربی و فارسی، درباره آن حضرت نوشته شده، این موضوع کمتر در کانون توجه بوده و در حدود ۵ کتاب مستقل درباره هدف امام از قیام فراهم آمده است. از این کتاب ها، یکی محل اختلاف است و بقیه محل اعتنا نیست. و اما کتاب حاضر چه سرگذشتی خواهد داشت، خدا داناست. خواهیم گفت که گذشتگان به دلایلی متعدد، از بحث درباره هدف امام حسین(ع) خودداری ورزیدند. البته معاصران ما تا حدودی در پی جبران این کاستی بوده اند و برخی عهده دار تبیین اهداف آن حضرت شده اند؛ اما آنچه انجام گرفته، در برابر آنچه باید انجام گیرد، اندکی است از بسیاری و چنان برگی از کتابی. (ص. ۱۴) هفت نظریه درباره قیام آنگونه که نویسنده در مقدمه آورده، دو گونه هدف درجه اول و درجه دوم در قیام امام حسین (ع) وجود داشته و هفت نظریه که به بررسی اهداف درجه دوم می پردارند: لازم می آید مقصود خود را هدف یا اهداف امام حسین (ع) روشن کنیم. معمولاً هنگامی که از اهداف آن حضرت سخن می رود، اموری چون احقاق حق، ابطال باطل، امر به معروف، نهی از منکر، برپایی عدالت، احیای سنت و اماته بدعت به یاد می آید؛ یعنی مسائلی که در سخنان امام حسین(ع) بدان تصریح شده است؛ این ها اهداف درجه اول آن حضرت است و در آن ها هیچ اختلافی نیست. آنچه مورد اختلاف است و موضوع بحث این کتاب، اهداف درجه دوم امام یا برنامه های اوست. یعنی هدف آن حضرت در هجرت از مدینه به مکه، و از آنجا به کوفه چه بود؛ پرهیز از بیعت یا تشکیل حکومت یا استقبال از شهادت و یا اموری دیگر. خواهیم گفت که هفت نظریه درباره هدف امام (هدف درجه دوم یا برنامه ها) وجود دارد: ۱. امتناع از بیعت (دفاع)، ۲. حکومت ـ شهادت، ۳. شهادت عرفانی، ۴. شهادت تکلیفی، ۵. شهادت فدیه ای، ۶. شهادت سیاسی و ۷. تشکیل حکومت. آنچه امروز بیشتر مورد توجه و محل اختلاف است، نظریه شهادت سیاسی و تشکیل حکومت است؛ یعنی بحث در این است که آیا امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام کرد یا این که فقط به صورت کلی می دانست که به شهادت می رسد و در پی تشکیل حکومت بود. راست اینکه تحقیق درباره هدف امام حسین (ع)، سهل ممتنع است. بدان رو سهل است که همگان از خردی، درباره آن حضرت بسیار شنیده و سال ها با اخبار مقتل زیسته اند. اما از آن رو مشکل است که شنیدن، کجا و خواندن، کجا و چه بسیار تعارضاتی که میان فرهنگ شفاهی و فرهنگ کتبی ماست. گاه منبع شماری مطالب نه این و آن کتاب، که فقط صدرالواعظین است و از سینه آن و این نقل شده و هیچ مستندی ندارد. اینجاست که بسیاری از شنیده ها حجاب شناخت است و باید آن ها را کنار زد تا بتوان پشت پرده را دید. از این گذشته، تحقیق درباره نهضت امام حسین (ع) به تاریخ تعلق دارد و چنان که در جای خود ثابت شده است، تاریخ از حیث یقین، در اخسّ مراتب علوم قرار دارد. در این علم کمتر می توان به ضرس قاطع و با قاطعیت سخن گفت و چاره ای نیست جز توسل به واژه هایی چون ظاهراً و احتمالاً و گویا و چنین می نماید و بعید نیست. و اما تحقیق درباره هدف آن حضرت، دو چندان مشکل است. زیرا این کار به مثابه تحلیل تاریخ بوده و هر تحلیلی مبتنی بر توصیف است و اگر خطایی در توصیف رخ دهد، لاجرم در تحلیل نیز خطا و خطاهایی به وجود می آید.با اطلاعات و شواهد نادرست هرگز نمی توان تحلیلی درست ارائه داد. بگذریم از اینکه با اطلاعات درست نیز لزوماً نمی توان به تحلیل درست دست یافت. اگر هم هدف شناسی امام حسین (ع) در گذشته موضوعی پیچیده نبوده، اکنون به موضوعی پیچیده تبدیل شده است. گذشت قرن ها از قیام آن حضرت و از دست رفتن برخی منابع، سکوت گذشتگان درباره هدف امام، تیره شدن این بحث با سخنانی نسنجیده و ارتباط یافتن این موضوع تاریخی با مسائل کلامی، موجب پیچیده تر شدن آن گردیده است. شرط نظریه پردازی درباره هدف امام، نه تنها عمیق شدن درباره ی آن، که در پیرامون آن است. شاید درباره هیچ موضوع تاریخی، به اندازه هدف امام حسین (ع)، آشفتگی فکری در میان دانشوران نیست. درحالی که عده ای می گویند آن حضرت اساساً قیام نکرد بلکه فقط قصد دفاع از جانش را داشت، عده ای دیگر اعتقاد دارند که امام، قیام استشهادی کرده است. از سوی دیگر، درحالی که افرادی هستند که مدعی اند، امام بنا به دستوری خصوصی، قیام کرد و امکان اقتدا به او نیست، عده ای دیگر می گویند که آن حضرت برای تشکیل حکومت عدل به پا خاست و دیگران باید چون او به پا می خاستند. از طرف دیگر در شرایطی که برخی می گویند آن حضرت قصد شهادت کرد تا خود را به درجات معنوی نائل کند، برخی دیگر بر این باورند که امام برای شفاعت از گناهکاران، خود را فدا کرد تا آن ها را به درجات معنوی برساند. هنوز مشخص نشده است که چند نظریه دراین باره وجود دارد و اشتراکات و اختلافات آن ها چیست و مستندات هر نظریه و لوازم آنچه چیزهایی است. اندکی از آن همه دقت هایی که در فقه شده است در تاریخ امام حسین (ع) می شد، این همه آشفتگی فکری ملاحظه نمی شد. برخی دانشوران درباره هدف آن حضرت، چیزهایی به قلم آورده اند که چشم می بیند اما دل باور نمی کند. ازاین رو، بحث در درستی یا نادرستی این و آن نظریه نیست بلکه در نوع استدلال هاست که قاعده مند و عقلانی نیست. (ص ص. ۱۴-۱۱) چالش های بنیادین در بررسی واقعه عاشورا نویسنده در ادامه چکیده ای از مسائل و مطالب اساسی مورد بررسی در کتاب در ۲۰ بند ارائه می دهد که برای فهم محتوای آن بسیار غنی است: ۱. بسیاری از عاشوراپژوهان، محل دقیق اختلاف را نمی دانند و گاه چیزی را نفی می کنند که طرف مقابل اثبات نمی کند و یا چیزی را اثبات می کنند که طرف دیگر نفی نمی کند. در کتاب حاضر، برای نخستین بار، دقیقاً مسئله مورد نزاع، بیان شده و در چند جا ذیل عنوان موضوع مورد اختلاف و متن مورد اختلاف به آن اشاره رفته است. ۲. ذیل عنوان روش تحقیق پیشنهادی (منطق فهم عاشورا) اصولی برای فهم قیام، ایجاد شده است. ۳. در کتاب حاضر، همه نظریات درباره هدف امام حسین (ع) استقصا و نام گذاری شده و معلوم گردیده است که تاکنون هفت نظریه وجود دارد. ۴. بتفصیل گفته ایم که درباره امام حسین (ع) میان تاریخ و کلام تعارض است. تاریخ، که عبارت است از گزارش رخدادها، در مجموع گواهی می دهد که آن حضرت در پی تشکیل حکومت بود حال این که کلام رایج که مقصود از آن برخی روایات شیعه است، دلالت دارد که هر امام، تفضیل همه مسائل را می داند و بنابراین امام حسین (ع) می دانست که به حکومت نمی رسد. ۵. بر پایه آنچه گذشت نتیجه گرفته ایم که موضوع مورد اختلاف درباره آن حضرت، نه موضوعی تاریخی که موضوعی کلامی درباره مقدار علم امام است و آنچه منشأ اختلاف درباره هدف امام حسین (ع) شده، نه تاریخ که کلام است؛ پس هر که عهده دار تحقیق درباره آن حضرت است، نخست باید روش خود را تعیین کند و از خلط میان روش تاریخی (برون دینی) و روش کلامی (درون دینی) بپرهیزد. ۶. نظریه شهادت محض یا قیام استشهادی (اینکه امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام کرد)، خلاف بسیاری از واقعیت های تاریخی است. همچنین نظریه جمع (اینکه امام در پی تشکیل حکومت بود اما در واقع می دانست که ممکن نیست و در عاشورا به شهادت می رسد) تأویل واقعیت های تاریخی است. این نظریه نسبت به نظریه پیش، یک گام نزدیک تر به واقعیت است ولی آن را توجیه و تأویل نمی کند. بدبن ترتیب که کلام را اصل قرار می دهد و تاریخ را چنان تفسیر و تأویل می کند که مطابق آن باشد. ۷. ذل عنوان نقد نظریه شهادت سیاسی، دلایلی متعدد آورده شده است که امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام نکرد و این نظریه، گذشته از مخالفت با واقعیت های تاریخی، فی نفسه، اشکالاتی متعدد دارد. ۸. از میان متقدمان و متأخران، فقط سید بن طاووس گفته است که امام حسین (ع) قصد شهادت داشت، دیگران یا معتقدند که آن حضرت قصد حکومت داشته است (مانند سید مرتضی) و یا معتقدند که امام به زمان شهادتش آگاه بوده اما قصد شهادت نداشته است (مانند علامه مجلسی). نظریه قیام استشهادی، نخست از طریق مجله حبل المتین در کلکته رواج یافت. ۹. عده ای با این مبنا که علم امام نامحدود است، و امام حسین (ع) می دانست که به حکومت نمی رسد و شهید می شود، نظریه حکومت را مردود و نظریه شهادت را صحیح می دانند. درحالی که بر اساس کلام رایج شیعه، ائمه طاهرین (ع) عالم بما کان و یکون هستند ولی به علم غیب خویش مکلف نیستند و به ظاهر امور و علم عادی خویش عمل می کنند. بنابراین نظریه شهادت، گذشته از تعارض با واقعیت های تاریخی، با کلام شیعی نیز در تعارض است. ۱۰. برای اثبات نظریه شهادت دو راه وجود دارد: تاریخ و کلام، همچنین وی معتقد است که از تاریخ، به دست نمی آید که امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام کرد ولی از کلام رایج شیعه، در عصر حاضر دانسته می شود که آن حضرت، به زمان شهادتش علم داشته است نه اینکه قصد شهادت داشته باشد. بنابراین اگر هم علم امام را نامحدود بدانیم، باز هم نظریه شهادت ثابت نمی شود. ۱۱. رأی صحیح درباره هدف امام حسین (ع) این است که آن حضرت قصد شهادت نداشت، بلکه به قصد تشکیل حکومت قیام کرد. معتقدان به این نظریه به دو دسته تقسیم می شوند: عده ای مانند شیخ مفید سید مرتضی بر آنند که امام، زمان شهادتش ا نمی دانست و قصد تشکیل حکومت داشت. عده ای مانند علامه مجلسی و علامه طباطبایی معتقدند که آن حضرت علم به زمان شهادتش داشت، ولی قصد شهادت نداشت، بلکه قصد حکومت داشت. در صورت دوم (نظریه جمع) تفسیری از نظریه حکومت ارائه می شود که با کلام رایج شیعه (علم نامحدود امام)، سازگار باشد. بر پایه این تفسیر، هم می توان نظریه تشکیل حکومت را پذیرفت و هم قائل به علم امام به زمان شهادتش بود. ۱۲. هدف شناسی قیام امام حسین (ع) موضوعی جدید نیست، اما از قرن چهاردهم مورد توجه قرار گرفته است. از میان متقدمان، فقط سید مرتضی، و از متأخران تنها علامه مجلسی با اندکی تفضیل به این موضوع پرداختند. اگر هر آنچه را که متقدمان و متأخران درباره هدف امام حسین (ع) گفته اند گرداوری کنیم به سی صفحه هم نمی رسد. ۱۳. در ذیل عنوان سکوت درباره هدف امام حسین (ع) به علل غفلت گذشتگان درباره هدف آن حضرت پرداخته شده است. ۱۴. در پاره دوم کتاب، ذیل عنوان کوفه انتخاب درست امام حسین (ع)، به شرح گفته ایم که رفتن آن حضرت به طرف کوفه اگرچه به قصد تشکیل حکومت، درست بود و ناصحان و مانعان، مانند محمد بن حنفیه و عبدالله بن عباس اشتباه می کردند. در این پاره از کتاب، تاریخی دیگرگون از قیام امام حسین ارائه کرده ایم. ۱۵. به نظر نویسنده، یک اشتباه رایج این است که بسیاری می پندارند، نظر مخالفان سفر امام که کوفه را ناامن می دانستند، درست بود و پیش بینی آن ها به وقوع پیوست. منشأ اشتباه فوق این است که دو کوفه را با یکدیگر خلط می کنند: یکی کوفه دوران نعمان بن بشیر و دیگری کوفه دوران عبیدالله بن زیاد. نویسنده ضمن تفکیک این دو کوفه یادآور شده است که آنچه مخالفان سفر امام می گفتند مربوط به دوره ای است که نعمان، حاکم بود و آنچه در بعد به وقوع پیوست مربوط به دوره حکومت ابن زیاد است؛ پس آنچه در کوفه واقع شد، ربطی به پیش بینی مخالفان سفر امام ندارد و این پیش بینی در معرض آزمون قرار نگرفت. ۱۶. پیشنهاد ابن عباس به امام حسین (ع) که به جای کوفه به یمن برود، نادرست و ناسنجیده بود و بهترین گزینه در آن هنگام حتی برای تشکیل حکومت، همان کوفه بود. ۱۷. در کتاب های تاریخی همواره سخن در این است که عده ای از دوستداران امام حسین (ع) با رفتن وی به کوفه مخالف بودند. این موضوع دو طرف دیگر نیز دارد که غالباً بدان توجه نمی شود: یکی مخالفان دشمنان امام با این سفر است، و دیگری موافقت عده ای دیگر از دوستداران امام با آن است. با لحاظ کردن این دو، به گونه ای دیگر می توان این سفر را تحلیل کرد. ۱۸. قیام امام حسین (ع) حرکتی عقلانی، سنجیده و با محاسبه و تدبیر بود، نه کاری مادون و یا مافوق عقل. انتظار می رفت که آن حضرت پیروز شود و کوفه را از سلطه بنی امیه نجات دهد اما یک عامل موجب شد که ورق برگردد و همه معادلات را بر هم زد و آن حاکم شدن ابن زیاد به جای نعمان بود؛ موضوعی که هیچ کس آن را پیش بینی نکرد و به شرحی که اشاره شد، قابل پیش بینی هم نبود. ۱۹. این جمله معروف، که امام حسین (ع) را شیعیانش کشتند، نادرست است. قاتلان آن حضرت نه شیعیان کوفه که کوفیان شامی مذهب بودند. ۲۰. این جمله مشهور که عده ای به امام حسین (ع) گفتند: قلوب الناس معک و اسیافهم علیک یعنی قلب های مردم با تو است و شمشیرشان علیه تو، نادرست است و مصداق کج گفتن و رج گفتن. این پیش بینی هرگز به وقوع نپیوست. کسانی که قلب هایشان با آن حضرت بود یا برای او شمشیر زدند و یا نه برای او و نه بر او.: (ص ص. ۱۹-۱۵) دیدگاه انتقادی نویسنده در ادامه مقدمه، نویسنده از موضع خود و جمع بندی کتاب در باب این نظریات می گوید: این نویسنده در کتاب حاضر یک نظریه حداقلی و نظریه ای حداکثری ارائه کرده است. نظریه حداقلی من این است که امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام نکرد و هدفش تضحیه نبود. خواهیم گفت که از میان هفت نظریه درباره قیام حضرت، پنج نظریه به شهادت اختصاص دارد و اغلب دانشوران معاصر بر این باورند که امام حسین (ع) قیام استشهادی کرد. این نظریه هم به لحاظ عقلی دارای اشکالاتی متعدد است و هم به لحاظ نقلی قابل اثبات نیست. واقعیت های فوق، تواتر تاریخی گواه این است که امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام نکرد. نمی سزد بر واقعیت ها چشم بست و نمی شاید تاریخ را در پی خود کشید و تصور خویش را بر آن تحمیل کرد. این کار نه تاریخ نگاری که تاریخ انگاری است و انگاره های خود را بر تاریخ ترجیح دادن. البته انتقاد نویسنده از نظریه شهادت، نافی علم امام نیست؛ حتی اگر آن را نامحدود بدانیم. نویسنده با فرض اینکه امام حسین (ع) علم به شهادتش داشت (اولاً)، و حتی با فرض اینکه علم به زمان دقیق شهادتش داشت (ثانیاً)، و نیز با فرض اینکه در دین فریضه ای به نام قیام استشهادی وجود دارد و جایز انسان در مواردی قصد کشته شدن داشته باشد (ثالثاً)، نظریه شهادت را نقد و رد کرده است. زیرا لازمه این باورها و پیش فرض ها آن نیست که اولاً فرق است میان علم و قصد؛ یعنی لازمه علم به شهادت، قصد شهادت نیست. و ثانیاً فرق است میان جواز و اقدام؛ یعنی لازمه جایز بودن عملی، اقدام به آن نیست. پس با این فرض ها هم باید گفت که امام حسین (ع) علم به شهادت داشت، نه عزم بر شهادت. اختلاف در یک کلمه است، بلکه در یک حرف، ولی موجب حرف هایی بسیار شده است. نظریه حداکثری نویسنده نیز این است که به گواهی تاریخ، امام حسین (ع) به هدف تشکیل حکومت (اقامه امامت یا اعاده خلافت) قیام کرد. این نظریه کلام رایج شیعه که علم امام را نامحدود می داند و بر آن است که او می دانست موفق به تشکیل حکومت نمی شود، با تاریخ در تعارض است. تاریخ می گوید امام به طرف کوفه و برای اقامه حکومت می رفت، اما کلام می گوید امام به طرف کربلا می رفت و می دانست به کوفه نمی رسد. در این تعارض میان تاریخ و کلام، سه گزینه وجود دارد و هر گروهی به راهی رفته اند: یکم. عده ای به ظاهر، جانب کلام را گرفته و تسلیم گزارش های تاریخی نشده اند. سید ابن طاووس و بسیاری دیگر در این شمارند و معتقدند امام حسین (ع) به قصد شهادت قیام کرد. دوم. معدودی جانب تاریخ را گرفته اند و علم امام را محدود می دانند. شیخ مفید و سید مرتضی از این گروه هستند و معتقدند امام حسین (ع) به قصد حکومت هجرت کرد. سوم. عده ای قائل به جمع شده اند و می گویند امام از طریق علم غیب می دانست که در عاشورای سال ۶۱ به شهادت می رسد ولی این علم، تأثیری در عمل ندارد و تکلیف آور نیست و آن حضرت موظف بود که به همان علم عادی خویش عمل کند. این گروه، میان علم و قصد امام، تفکیک قائل می شوند و برآنند که آن حضرت، ضمن علم به زمان شهادتش، قصد تشکیل حکومت کرد. علامه مجلسی و علامه طباطبایی در این شمارند و باید آن ها را به لحاظ تاریخی از قائلان نظریه حکومت دانست و به لحاظ کلامی، از قائلان به علم نامحدود امام. این نویسنده از میان گزینه های فوق، نظریه اول را مخدوش می داند و نظریه دوم یا سوم را درست می شمارد. نویسنده معتقد است که داوری قاطع درباره یکی از دو نظریه اخیر، منوط به این است که حدود علم امام را چقدر بدانیم؛ به هر حال، وجه مشترک این دو نظریه آن است که امام حسین (ع) به قصد برپایی حکومت قیام کرد. (ص ص. ۲۱-۱۹) انتهای پیام/