پایگاه اطلاع رسانی دعبل خزاعی - پربيننده ترين عناوين مدرسه دعبل :: نسخه کامل http://deabel.org/vsnb.0qbuhe2rsiupr.html Mon, 18 Jun 2018 19:43:58 GMT استوديو خبر (سيستم جامع انتشار خبر و اتوماسيون هيئت تحريريه) نسخه 3.0 http://deabel.org/skins/default/fa/ch01_newsfeed_logo.gif پایگاه اطلاع رسانی دعبل خزاعی http://deabel.org/ 100 70 fa نقل و نشر مطالب با ذکر نام پایگاه اطلاع رسانی دعبل خزاعی آزاد است. Mon, 18 Jun 2018 19:43:58 GMT مدرسه دعبل 60 جلسة بیست‌وششم: کاربرد ترکیب در شعر http://deabel.org/vdcivuap.t1apw2bcct.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌وششم: کاربرد ترکیب در شعر استاد اسماعیل امینی      پیش از این دربارة ترکیب‌ها در شعر صحبت کردیم. ترکیب‌سازی از ویژگی‌های زبان فارسی است و برای سخن گفتن خیلی امکان به وجود می‌آورد؛ هم برای سخن گفتن معمولی، هم برای نوشتن و به‌ویژه برای کسی که کار شاعری می‌کند. چون شاعر می‌خواهد فشرده‌تر، موجزتر و پرمغزتر سخن بگوید؛ به همین دلیل ترکیب به او خیلی می‌تواند کمک کند. مقصود ما از ترکیب این است که دو یا سه کلمه کنار هم می‌نشینند و به‌وسیلة کسره به‌هم متصل می‌شوند؛ مثلاً ماهِ مهر، اولِ پاییز. وقتی دو کلمه با کسره به‌هم متصل می‌شوند، به‌هم ربط پیدا می‌کنند به این اصطلاحاً «ترکیب» می‌گویند. در صورتی که ترکیب اسم و صفت باشند به آن «ترکیب وصفی» می‌گویند، در صورتی که ترکیب از دو اسم درست شده باشد، به آن «ترکیب اضافی» می‌گویند. فرقی نمی‌کند، به هر حال ترکیب است و به تسامح، هر دو را هم می‌گویند، به هم اضافه شده‌اند؛ اضافه شدند، یعنی به‌وسیلة کسره به‌هم متصل شده‌اند؛ مثلاً در ترکیب روزِ عاشورا، عاشورا توضیحی دربارة روز می‌دهد؛ می‌گوید این، چه روزی بوده است؛ مثلاً اگر بگوییم: روزِ تعطیل، یک توضیح است؛ بگوییم: روزِ بارانی، یک توضیح است؛ بگوییم: روزِ عاشورا، توضیح دیگری است. در این ترکیب‌ها دربارة روز توضیح داده‌ایم؛  مثلاً روزِ سرد نیز یک توضیح است.    تشخیص این‌که ترکیب‌ها با هم چه فرقی دارند، برای فهمیدن شعر به ما کمک می‌کند؛ مثلاً در ترکیب خوانِ غم، خوان به معنی سفره است، به معنی بساط است؛ در این‌ جا غم به خوان اضافه شده است. برخی به‌اشتباه دربارة این ترکیب می‌گویند: غم به خوان تشبیه شده است؛ یعنی غم، سفره‌ای‌ است که گسترده شده است؛ نه، در این شعر شاعر دربارة سفره توضیح می‌دهد:    بر خوان غم چو عالمیان را صدا زدند    اول صلا به سلسلة انبیاء زدند    در سفره چه می‌گذارند؟ غذا می‌گذارند، میوه می‌گذارند، از مهمان پذیرایی می‌کنند؛ سفره برای همین است. صلا زدن هم به معنی دعوت کردن است. بعد از این‌که سفره را آماده کردند، مهمان را دعوت می‌کنند، به مهمان‌ها می‌گویند بفرمایید میل کنید. اما شاعر در این بیت می‌خواهد بگوید، این سفره‌ای است که گسترده شده و در سفره جای این‌که غذا بچینند، جای این‌که میوه و شیرینی بچینند، غم چیده‌اند؛ یعنی دعوت کردن به غم خوردن. غم را هم به این دلیل آورده که با خوردن در غذا خوردن، فعل مشترکی دارد. غم خوردن، یک‌جور فعل است، اما شکل فعلش خوردن است. مثل غذا خوردن که یک‌جور خوردن است؛ غم خوردن، غصه خوردن، یک‌جور خوردن دیگر است؛ مثل ضربه خوردن که آن هم یک‌جور خوردن دیگر است که اصطلاحاً می‌گویند کاربرد مجازی فعل است؛ یعنی فعل، مجازی استفاده شده است. بنابراین در این بیت شاعر دربارة سفره حرف می‌زند؛ اما سفره‌ای که روی آن غم چیده شده است، با غم از آدم‌ها پذیرایی می‌کنند. در این بیت شاعر می‌خواهد بگوید: وقتی مردم را به غم خوردن دعوت کردند، سهمی از غم در این عالم از همه مهم‌تر بود، برای مهم‌ترین مهمان‌ها، اولین مهمان‌ها برای غم خوردن سلسلة انبیاء بودند. برای غم خوردن انبیاء را صدا کردند؛ یعنی می‌خواهد بگوید: این‌طور نیست که خدای متعال غم را فقط برای بندگان گناه‌کار، بندگان بد و ناپسندش آفریده باشد. اتفاقاً خدای متعال با غم از بندگان برگزیده‌اش پذیرایی کرده است. می‌خواهد ارزش غم را بگوید؛ چرا این را می‌گوید؟ برای این‌که کل شعر، کل ترکیب‌بند محتشم، اصلاً مربوط به غم است. می‌خواهد ارج‌مندی غم را بگوید. البته نه غم برای مواهب دنیایی و برای از دست دادن مثلاً مناصب و ثروت و این‌ها؛ آن غم متعالی را می‌گوید؛ غم انسان از این‌که از آن عالم معنا به این عالم سفلی آمده است. در این بیت سلسلة انبیاء نیز ترکیب است؛ یعنی در سلسلة انبیاء نیز سلسله و انبیاء با کسره‌ای به‌هم اضافه شده‌اند. این ترکیب، ترکیب تشبیهی نیست؛ بلکه توضیحی دربارة سلسله است. سلسله، هر چیزی است که پشت سر هم باشد؛ مثل دانه‌های زنجیر که به‌هم وصل هستند، مثل واگن‌های قطار که به‌هم وصل هستند، مثل کاروان شتر که به‌هم وصل هستند؛ به آنها سلسله می‌گویند. کسانی که پشت سر هم کاری را انجام دهند، به آن هم سلسله می‌گویند؛ مثلاً سلسلة شاعران؛ یعنی این شاعر بوده، بعد مرحوم شده و شاعر بزرگ دیگری آمده است. دربارة پادشاهان نیز همین را می‌گویند؛ مثلاً سلسلة قاجار و سلسلة صفوی؛ چون هر پادشاهی جای‌گزین پادشاه قبلی شده است. دربارة انبیا هم همین است؛ چون انبیاء پشت سر هم آمده‌اند و به هم متصل بوده‌اند، به آنها سلسله گفته‌اند. پس، این توضیحی دربارة انبیاء است و اصلاً اضافة تشبیهی نیست. ترکیب تیشة ستیزه نیز ترکیب تشبیهی نیست:    از تیشة ستیزه در آن دشت، کوفیان    بس نخل‌ها ز گلشن آل عبا زدند    ستیزه و تیشه به هم اضافه شده‌اند؛ اما این ترکیب هم نمی‌خواسته تشبیه کند؛ بلکه گفته این تیشه‌ای بوده است که از سر ستیز، به دلیل عناد و دشمنی، یعنی همراه با دشمنی به‌کار گرفته شده است. این را می‌خواسته بگوید که: آن شمشیرهایی که آنها داشتند، چوبی که داشتند، سنگی که داشتند، هر سلاحی که آماده کرده بودند، برای شقاوت، برای جنگیدن با اولیای خدا، همراه ستیزه بوده است؛ یعنی آنها لجاجت داشتند؛ به این ترتیب با ترکیب تیشه و ستیزه، توضیحی دربارة تیشه داده است؛ اما تشبیه نکرده است؛ گفته این تیشه همراه با ستیزه بوده است.    آخرین ترکیب اضافه در این بیت، گلشن آل عبا است؛ آل عبا، خودش یک ترکیب است. برخی به‌اشتباه می‌نویسند: آل ابا که درست نیست. آل عبا در مورد اهل‌بیت (ع) به همین شکل صحیح است. عبا، همین لباس بلندی است که امروز روحانیون بر تن می‌کنند؛ به این ترتیب با لباسی که رسول خدا (ص) و اولیای خدا می‌پوشیدند، یعنی این لباس روحانی که امروز نیز هست، تبرک و تیمن می‌کنند؛ با لباس و عمامه‌ای که رسول خدا استفاده می‌کرده است. آل عبا هم به این دلیل گفته‌اند که رسول‌الله (ص) وقتی می‌خواست اهل‌بیت را معرفی کند، برای این‌که بعدها دیگرانی به این اضافه نشوند، اهل‌بیت (ع) را زیر عبای خودش جمع می‌کند و می‌گوید این‌ها هستند؛ یعنی حضرت زهرا (س)، علی بن ابی‌طالب، امام حسن و امام حسین (ع). بعدها به فرزندان این‌ها یعنی به معصومین نیز آل عبا گفتند؛ اما در واقع آل عبا منحصر به همین پنج نفر است: خود رسول‌الله (ص)، امام علی (ع)، حضرت زهرا (س)، امام حسن و امام حسین.    در ترکیب گلشن آل عبا، گلشن یعنی جای گل، گل‌زار، گلستان، باغ گل. این خاندان گلشن دارند؛ یعنی باغی دارند. چرا این جا گلشن را آورده؟ این اضافة تشبیهی نیست؛ بلکه استعاره است. گلشن، استعاره از خاندانی است که متعلق به آل عبا بوده است؛ یعنی فرزندانش، متعلقینش، بچه‌ها و خانم‌هایی که در حرم امام حسین (ع) بودند؛ همة آنها می‌شوند گلشن؛ حتی می‌توانیم بگوییم گلشن آل عبا شامل یاران امام حسین (ع) و شامل شهدای کربلا هم می‌شود؛ گل‌زاری بوده که خاندان اهل‌بیت، آن گلزار را پرورده است؛ پس آن گلشن استعاره از یاران امام حسین (ع) و اهل خانوادة او است که اشقیاء با تیشة ستیزه آنها را از این گل‌زار و از این باغ بریده‌اند.    در این باغ نخل‌ها را انداخته‌اند. وقتی این صورت خیال را یاد گرفتیم و توانستیم آن را تفسیر کنیم، متوجه می‌شویم که این نخل‌ها استعاره از چیست؛ نخل‌ها استعاره از شهدای کربلاست که یکی‌یکی به زمین افتادند؛ عین بریدن نخل. نخل زدن، یعنی بریدن نخل. این استعاره است از شهدا.     ]]> مدرسه دعبل Sun, 17 Jun 2018 14:15:49 GMT http://deabel.org/vdcivuap.t1apw2bcct.html جلسة بیست‌وچهارم: تحلیل بلاغی ابیاتی از ترکیب‌بند محتشم کاشانی (۱) http://deabel.org/vdcfvxdm.w6dmjagiiw.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌وچهارم: تحلیل بلاغی ابیاتی از ترکیب‌بند محتشم کاشانی (۱) استاد اسماعیل امینی      تحلیل ابیاتی منتخب از ترکیب‌بند محتشم، موضوع سخن ماست. این ابیات را به لحاظ فنون بلاغی بررسی می‌کنیم؛ یعنی شاخه‌ای از بلاغت که به علم بیان مشهور است. بلاغت سه شاخه دارد: معانی، بیان و بدیع. بدیع را امروز آرایه‌های ادبی می‌گویند. علم بیان دربارة صورت‌های خیال صحبت می‌کند. بحث مورد نظر ما دربارة تشبیه است. می‌خواهیم در این بیت نشان دهیم که چه تشبیهی انجام شده است:    خورشید آسمان و زمین نور مشرقین    پروردة کنار رسول خدا حسین      این بیت از ابیات بند است؛ در ترکیب‌بند، بیت‌های بند، با هم هم‌قافیه هستند. در ترکیب‌بند علاوه بر ابیاتی که مثل قصیده و غزل قافیة مشترک دارند، بعد از هر بند، یک تک‌بیت می‌آید که آن تک‌بیت برای خودش قافیة جداگانه دارد و بندهای ترکیب‌بند هم‌قافیه‌اند. این بیت از ابیات بند است. در این بیت، سخن از امام حسین (ع) است. یعنی حرف شاعر دربارة امام حسین (ع) است و برای او صفاتی آورده است. شاعر می‌گوید که از نظر او، امام حسین (ع) چه چیزهایی است. یکی این‌که گفته ایشان پروردة کنار رسول خداست. نور چشم رسول خداست؛ این خبر است؛ یعنی در این خیالی نیست؛ حرف عینی است، خبر است. تخیل شاعر در این دخالتی نداشته است. گویی یک واقعة بیرونی را دیده و گزارش داده است. مثل این‌که بگوییم امام حسین (ع) فرزند علی بن ابی‌طالب و حضرت زهرا (س) است؛ این خبر است؛ اما وقتی شاعر می‌گوید: امام حسین (ع) خورشید آسمان و زمین است و نور مشرقین است، این خیال است؛ یعنی مدعای شاعر است، شاعر او را این‌گونه دیده است؛ و دوست دارد مخاطبش هم این‌گونه تصور کند.      چرا از خیال استفاده می‌کند؟ برای عظمت ممدوح خودش که این‌جا امام حسین (ع) است؟ او برای تأثیرگذاری این کار را می‌کند. برای این‌که بگوید، این تصویر روی من چه تأثیری داشته است و همان تأثیر را به خواننده منتقل کند. می‌خواهد عظمت آن واقعه را بگوید. این‌که آن کسانی که امام حسین (ع) را در روز عاشورا شهید کردند، چه کار وحشتناکی کرده‌اند؛ انگار که خورشید را خاموش کردند؛ هم خورشید آسمان، هم خورشید زمین.      خورشید واقعی دور از دست‌رس و در آسمان است؛ اما این خورشیدی در زمین بوده و در دست‌رس بوده است؛ کنار مردم بوده و این‌که نور بوده، نور مشرقین بوده است. چرا مشرقین؟ چرا دو مشرق؟ ما که یک مشرق داریم! این از همان نکاتی است که اهل تأمل متوجه می‌شوند. چرا دو مشرق؟ به نظر من، مقصودش مشرق آسمان و زمین است. یعنی عالم معنوی، عالم درون و عالم بیرون. نور امام حسین (ع) هم متعلق به عالم بیرون بوده، یعنی هم عالم بیرونی را روشن می‌کرده است و هم عالم درون را؛ یعنی جان‌ها را؛ از هر دو طرف روشنی می‌داده است.      شاعر در این تشبیه همة این حرف‌ها را به‌طور فشرده بیان کرده است؛ بدون این‌که نیاز به تفصیل باشد. تصویری آفریده که این تصویر در ذهن همه می‌نشیند: خورشید آسمان و زمین نور مشرقین/ پروردة کنار رسول خدا حسین. وجه شبه یعنی علت شباهت آنچه تشبیه شده است، یعنی وجود مبارک امام حسین (ع) به خورشید و نور، با توجه به مقدار تخیل هر کس و مقدار سوادش و مقدار دانش و اطلاعاتش نسبت به تاریخ، نسبت به طبیعت، نسبت به منابعی که وجود دارد، می‌تواند خیلی گسترده شود؛ مثلاً این‌که امام، روشن‌گر راه انسان‌هاست. امام، هستی‌بخش است. همان‌طور که خورشید هستی‌بخش است، وجود همة موجودات زنده، وابسته به خورشید است؛ امام هم همان‌گونه است. هر چه دانش کسی و قدرت تخیل او و قدرت تفسیر و تأویل او بیشتر باشد، می‌تواند وجه شبه‌های متعددی پیدا کند؛ و به همین دلیل هم هست که شاعر به جای بیان مستقیم از تشبیه استفاده می‌کند. در ادامه بیت دیگری از همان ترکیب‌بند می‌خوانیم. این از زبان حضرت زهرا (س) است:    پس با زبان پُرگله آن بضعة البتول    رو بر مدینه کرد که یا ایها الرسول    این کشتة فتاده به هامون حسین توست    این صید دست‌و‌پا زده در خون حسین توست      این تو، وجود مقدس رسول خداست. به زبان حال می‌گوید این‌ها فرزند رسول خدا را در کربلا به شهادت رساندند و بی‌رحمانه و شقاوت‌مندانه این کار را کردند. در این‌جا هم باز، تشبیه اتفاق افتاده، با این‌که صورت و ظاهر تشبیه وجود ندارد؛ یعنی کلماتی همچون «مثل»، «مانند»، «همچون»، «بسان»، «نظیر» و ... که اصطلاحاً به آنها ادات تشبیه می‌گویند. اما از طریق فعل معلوم است که این دو به هم پیوند پیدا کرده‌اند؛ یعنی صید دست‌وپا زده در خون، یعنی امام حسین (ع) به شکاری که در خون خودش رنگین‌شده، تشبیه شده است؛ پیکرِ شکار، در خون خودش رنگین شده است.      در همین بیت تصویرهای مختلفی برای وصف حالت شهادت امام حسین (ع) هست که برخی تصویرهای بسیار دردناکی است؛ و هم به لحاظ هنری بسیار تأثیرگذار است. محتشم کار بزرگی کرده است. مثلاً جای دیگر می‌گوید: این ماهی فتاده به دریای خون که هست ... یعنی باید در آب باشد، اما این ماهی در دریایی از خون افتاده است. گودال قتلگاه را به دریای خون تشبیه کرده است:    این ماهی فتاده به دریای خون که هست    زخم از ستاره بر تنش افزون حسین توست      دربارة تعداد زخم‌ها با آن اغراق شاعرانه گفته که از ستاره‌های آسمان هم بیشتر است. این هم از فواید تشبیه است که موجب می‌شود سخنی که شاعر می‌گوید، هم ماندگار باشد، هم تأثیرگذار باشد؛ و هم امکان برداشت‌های متعدد و تأویل و تفسیرهای متعدد داشته باشد.     ]]> مدرسه دعبل Tue, 12 Jun 2018 10:59:07 GMT http://deabel.org/vdcfvxdm.w6dmjagiiw.html جلسة بیستم: قواعد مربوط به شعر موزون و مقفی (۲) http://deabel.org/vdcb0gbf.rhbfgpiuur.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیستم: قواعد مربوط به شعر موزون و مقفی (۲) استاد اسماعیل امینی      دربارة غلط‌هایی که در قافیه رایج است، قبلاً به مواردی اشاره کردیم. یکی دیگر از غلط‌های رایج در قافیه که پنهان‌تر است و فهمیدن آن دقت بیشتری می‌خواهد، این است که ما تصور می‌کنیم قافیه بر اساس کلماتی ساخته می‌شود که حرف آخرشان به هم شبیه است. این اشتباه را گاهی معلم‌ها نیز در درس دادن دارند؛ می‌گویند قافیه بر اساس حرف «روی» است. حرف روی یعنی حرف اصلی آخر کلمه که تکرار می‌شود. بنابراین چون توضیحات دیگری در مورد قافیه نمی‌دهند، کسانی که تازه‌کار هستند دچار اشتباه می‌شوند.      در کلماتی که یک هجایی هستند، گاهی با چند حرف مواجه هستیم. مثلاً کلمة «دست» یک هجا دارد؛ اما در این کلمه با چند حرف مواجه هستیم که یکی از این حرف‌ها را اصطلاحاً حرف صدادار یا مصوت و به بیان دیگر «واکه» می‌گویند. در کلمة دست، یک مصوت «اَ» در بالای حرف «د» داریم و سه صامت: «د»، «س» و «ت». برخی شاعران به‌نادرستی مثلاً «دست تو» و «بخت تو» را قافیه می‌کنند. با این استدلال که در هر دو مصوت «اَ» وجود دارد و هر دو به «ت» ختم شده‌اند؛ اما این دو نمی‌توانند قافیه باشند؟ زیرا قاعدة قافیه این است که بعد از حرف صدادار، بعد از مصوت، هر واجی که داشتیم، هر چقدر مصوت داشتیم و هر صدایی که داشتیم، بعد از آن باید عیناً تکرار شود. در کلمات دست و بخت می‌بینیم هم‌سانی از حرف صدادار به بعد رعایت نشده است. در کلمة دست بعد از مصوت با «س» مواجه هستیم و در کلمة بخت با «خ». به همین ترتیب «دست» و «دشت» نیز به‌رغم شباهت‌شان نمی‌توانند قافیه باشند؛ زیرا در کلمات قافیه بعد از مصوت، همة صداهایی که وجود دارند باید عیناً تکرار شوند. حتی اگر مقدارشان خیلی زیادتر از دو حرف بود؛ مثلاً «دست‌هایت» را نمی‌توانیم با «دشت‌هایت»  قافیه کنیم؛ حتماً باید بعد از حرف صدادار یا مصوت، هر چه بود عیناً تکرار شود؛ اما در این مثال در دست‌هایت «س» و در دشت‌هایت «ش» داریم که قاعده را رعایت نمی‌کنند. این عیبی است که در قافیه‌سازی زیاد می‌بینیم.      مخاطبی که خیلی حرفه‌ای نیست و گوشش عادت نکرده، ممکن است متوجه این عیب نشود؛ اما کسانی که صاحب‌نظر و متخصص هستند و زیاد شعر خوانده‌اند، متوجه این عیب می‌شوند؛ در عین حال این‌گونه قافیه‌سازی به لحاظ موسیقی نیز در شعر کاستی ایجاد می‌کند.         یک مسئلة دیگر دربارة قافیه این است که آیا انواع «ی» می‌تواند در قافیه کنار هم قرار گیرد؟ مثلاً در شعر حافظ:    در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی    خرقه جایی گرو باده و دفتر جایی    دل که آیینة شاهی است غباری دارد    از خدا می‌طلبم صحبت روشن‌رایی    شرح این قصه مگر شمع بر آرد به زبان    ور نه پروانه ندارد به سخن پروایی     در این شعر حافظ مبنای قافیه چیست؟ کلمات قافیه در این شعر عبارتند از: شیدا، جا، را و پروا. در این‌جا مهم نیست که بعضی کلمات ساده و کلمات یک جزئی، به دو قسمت تجزیه شوند؛ اما «ایی» که در کلمات قافیه قرار گرفته‌اند از جنس «ی» نکره هستند؛ مثل شیدایی. در زبان فارسی «ی» نکره و «ی» وحدت برای سخن گفتن از چیزهایی است که قبلاً در مورد آنها حرفی نزده‌ایم و برای ما ناشناخته‌اند؛ مثلاً می‌گوییم: کتابی خریدم یا مردی را دیدم؛ اگر قبلاً برای ما شناخته شده باشد یا با او حرف زده باشیم، می‌گوییم: کتاب را خریدم؛ یعنی کتابی را که قرار بود، بخرم، کتابی که معرفی شده بود؛ اما اگر بگوییم: کتابی خریدم یعنی کتابی که ناشناخته است. مثلاً خانه‌ای خریدم، اما اگر بگوییم: خانه را خریدم، یعنی خانه‌ای که از قبل می‌شناختم. اصطلاحاً وقتی شناخته شده است به آن «معرفه» می‌گویند و وقتی ناشناس است، «نکره» می‌گویند.      «ی» نکره در فارسی جنس تکیه‌اش با انواع «ی»های دیگر فرق دارد؛ مثلاً شیدایی در این شعر حافظ به صورت نکره آمده و با حالت مصدری از لحاظ تلفظ فرق می‌کند. بنابراین رعایت کردن «ی» نکره در قافیه و هم‌چنین گونه‌های دیگر «ی» که تکیة همة آنها تقریباً شبیه هم است و با هم می‌تواند بیاید، به لحاظ موسیقی اهمیت دارد. کاربرد هم‌زمان آنها یعنی این‌که کسی قافیة «ی» نکره را با گونه‌های دیگر «ی» در کنار هم بیاورد، از نظر قاعده شاید خیلی غلط نباشد، اما از نظر موسیقی به‌ویژه وقتی قرار است با ملودی خوانده شود، مثلاً با سبک نوحه‌خوانی خوانده شود یا همراه موسیقی اجرا شود، اهمیت پیدا می‌کند. این موضوع را شاعران بزرگ ما رعایت کرده‌اند، برخی از شاعران هم رعایت نکردند؛ اما وقتی رعایت نمی‌کنیم باید شعر آن‌قدر قوی باشد که آن تفاوت تکیه‌ها شنیده نشود؛ که معمولا خیلی هم سخت است. بنابراین این را هم باید در قافیه رعایت کنیم که قافیه‌ها را از یک جنس «ی» کنار هم بیاوریم؛ چه «ی» حرف اصلی قافیة ما باشد، چه بصورت پسوند و به عنوان افزوده‌ها باشد؛ هیچ فرقی نمی‌کند؛ ما ناگزیر هستیم که این را نیز در قافیه رعایت کنیم.     ]]> مدرسه دعبل Sat, 02 Jun 2018 12:02:46 GMT http://deabel.org/vdcb0gbf.rhbfgpiuur.html جلسة بیست‌وپنجم: تحلیل بلاغی ابیاتی از ترکیب‌بند محتشم کاشانی (۲) http://deabel.org/vdccixq1.2bq1p8laa2.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌وپنجم: تحلیل بلاغی ابیاتی از ترکیب‌بند محتشم کاشانی (۲) استاد اسماعیل امینی      بحث ما دربارة تحلیل بلاغی ابیاتی از ترکیب‌بند محتشم کاشانی بود که مشهورترین شعر عاشورایی است. در علم بلاغت، وارد شاخة بیان و صورت‌های خیال شدیم. اکنون دربارة تشبیه و استعاره و نسبتی که با هم دارند، صحبت می‌کنیم. گاهی صورت تشبیه، صورت ساده‌ای‌ است و خیلی راحت می‌توان آن را تشخیص داد؛ تشبیه ساده‌ای که شاعر در آن ارتباط ساده‌ای میان دو پدیده برقرار کرده است و می‌توان آن را راحت تشخیص داد؛ اما گاهی تشبیه پیچیده‌تر است و کم‌کم وارد حوزة استعاره می‌شود؛ مثلاً در این مثال نسبت ساده‌ای میان گلاب و اشک مطرح شده و به هم تشبیه شده‌اند:    نگرفت دست دهر گلابی به غیر اشک    زان گل که شد شکفته به بستان کربلا      این، صورت ساده‌ای است. اشک، انگار مثل گلاب است. چرا مثل گلاب است؟ آنچه گفته نشده، در مصراع بعدی آمده است؛ زیرا از گل بیرون آمده است. این نشان می‌دهد که اشکِ کسی است که بسیار زیبا است، صورت بسیار دل‌نشینی دارد، مثل گل است؛ به همین دلیل هم گفته است گلاب. نگرفت دست دهر گلابی به غیر اشک/ زان گل که شد شکفته به بستان کربلا. این صورت، یعنی وقتی که صفتی را می‌گویند تا یک صفت دیگری را هم تداعی کنند و به‌ یاد آورند، به نسبت تشبیه‌های معمولی و مستقیم، صورت هنری‌تری است؛ مثلاً:    یک نفس با ما نشستی، خانه بوی گل گرفت    خانه‌ات آباد کاین ویرانه بودی گل گرفت      می‌گوید: یک نفس با ما نشستی خانه بوی گل گرفت؛ غیر مستقیم به این معنی است که آن کسی که مخاطب است، مثل گل است، ویژگی‌های گل را دارد، چون صفات گل از او برآمده است. خانه را پر از عطر گل کرده است. برای مثال، وقتی کسی به منزل‌مان می‌آید و می‌خواهیم بگوییم از دیدنت خوشحال هستیم، می‌گوییم: منور فرمودید. چشم ما روشن شد. در واقع، می‌خواهیم بگوییم، آن کسی که مهمان ماست، نورانی است. مثل ماه است. مثل خورشید است. مثل ستاره‌هاست که نورانی است و خانه را روشن می‌کند؛ اما این را غیر مستقیم می‌گوییم؛ نمی‌گوییم خورشید به خانة من آمد؛ می‌گوییم منور فرمودید؛ یا خانة ما روشن شد. چشمم روشن شد، وقتی شما آمدید. از دیدن شما چشم من روشن شد. این هم به همین صورت است: نگرفت دست دهر گلابی به غیر اشک/ زان گل که شد شکفته به بستان کربلا.      یک صورت دیگر تشبیه که اصطلاحاً به آن «اضافة تشبیهی» می‌گویند، در واقع تشبیه فشرده است. در این نوع تشبیه، دو طرفی که به هم تشبیه شد‌ه‌اند، کنار هم و با کسره به هم وصل می‌شوند و به این، اضافة تشبیهی می‌گویند. منظور از اضافه، این‌ نیست که زائد است؛ دو کلمه وقتی کنار هم بنشینند و به‌وسیلة کسره به هم مرتبط شوند، در فارسی به آن اضافه شدن به‌هم می‌گویند؛ مثلاً می‌گوییم: قهرمانِ کربلا؛ یعنی کربلا و قهرمان به‌وسیله کسره به هم متصل شده‌اند؛ اصطلاحاً به‌هم اضافه می‌گویند. اگر این اضافه شدن مربوط به اسم و صفت باشد، به آن «ترکیب وصفی» می‌گویند، و اگر دو اسم باشد، به آن «ترکیب اضافی» می‌گویند که ترکیب اضافی به معنای زائد نیست؛ یعنی به هم افزوده شده‌اند؛ مثلاً در این بیت بستان و کربلا به همن افزوده شده‌اند. در شعر، سخن از بوستان نبوده، بلکه سخن از کربلا بوده است؛ یعنی حرف دربارة کربلاست؛ گفته است، کربلا مانند بوستان بود؛ این اضافة تشبیهی است، تشبیه کرده است. چرا مانند بوستان بود؟ از چه نظر مانند بوستان بود؟ وجه شبه آن چیست؟ این که آن‌ جا گل زیاد بوده است، پر از گل بوده است، پر از درختان سرسبز بوده است. منظور از این گل‌ها و درختان سرسبز، امام حسین (ع)، یاران او، فرزندان او و اهل‌بیت او، که مجموعاً همة آنها بوستان را درست کرده‌اند.      اما با این گل‌های شکفته‌شده در بوستان، دهر ـ یعنی عالم طبیعت ـ (دهر را خیلی‌ها روزگار می‌گویند؛ اما روزگار نیست؛ دهر یعنی طبیعت؛ یعنی عالم طبیعت) چه کرده است؟ طبیعت که باید پروردن گل و مادری برای گل را انجام دهد (چون طبیعت مادر موجودات است) اما اینجا این‌ها را فشرده کرده است، تحت فشار قرار داده و از آنها اشک درآورده، گلاب درآورده است؛ یعنی برای این‌ها مادری نکرده است. نگرفت دست دهر گلابی به غیر اشک/ زان گل که شد شکفته به بستان کربلا.      نکته اینجاست که، دهر عالم طبیعت است و عالم طبیعت نه اراده‌ای از خودش دارد و نه صورت موجودات زنده را دارد؛ در این جا شاعر از طریق این دست که به آن اضافه شده ـ دستِ دهر ـ دهر را به چیزی در ذهن خودش تشبیه کرده است؛ درک این موضوع، دقت می‌خواهد. او در ذهنش دهر را به چیزی تشبیه کرده که آن چیز، دست دارد. معلوم است که دست داشتن از صفات انسانی است. به این کار، اصطلاحاً «اضافة استعاری» می‌گویند؛ یعنی از طریق استعاره است که دهر می‌تواند دست داشته باشد، یا به بیان دیگر صفت انسانی داشته باشد.      مراتب موجودات این است: جمادات یعنی چیزهای بی‌جان، بعد گیاهان، بعد حیوانات. از میان حیوانات، انسان ممتاز است؛ و گرنه انسان هم گونه‌ای از حیوانات است؛ اما به دلیل ویژگی‌هایی که دارد، ممتاز است. به‌طور کلی سه دسته از موجودات داریم: جمادات، گیاهان و حیوانات که از میان حیوانات، انسان را متمایز کرده‌اند. به این ترتیب صفات هر کدام از این‌ها را می‌توان به دیگری نسبت داد. این جا شاعر صفات انسانی را به دهر نسبت داده است؛ فرض کرده که دهر، انسانی است که ستمگری می‌کند. در همین شعر محتشم با ابیات دیگری دهر را، روزگار را، چرخ را، آسمان را به انسان ستمگر تشبیه می‌کند و خطاب به او گلایه می‌کند: ای چرخ غافلی که چه بیداد کرده‌ای؛ یعنی خبر نداری که چه ستمی کرده‌ای. وقتی شاعر با این صورت‌ها آشنا شود، یعنی صورت‌های مختلف خیال، امکانات بیشتری برای بیان دارد و سخنش از مستقیم‌گویی خارج می‌شود.     ]]> مدرسه دعبل Wed, 13 Jun 2018 11:31:47 GMT http://deabel.org/vdccixq1.2bq1p8laa2.html جلسة بیست‌ویکم: تناسب معنایی در شعر (۱) http://deabel.org/vdcbsgbf.rhbf8piuur.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌ویکم: تناسب معنایی در شعر (۱) استاد اسماعیل امینی      در شعر، علاوه بر این‌که شاعر، کار انتقال معنا و تأثیرگذاری حسی و عاطفی و انتقال روایت را انجام می‌دهد، در خود کلام هم زیبایی ایجاد می‌کند. تفاوت شعر با غیر شعر در همین است. مثلاً این‌که یک بیت زیبای حافظ یا یک بیت زیبای سعدی را با دست بنویسیم یا تایپ کنیم، در انتقال معنا هیچ فرقی نمی‌کند، معنا را منتقل می‌کند؛ اما وقتی استاد خوش‌نویسی آن را خوشنویسی می‌کند، چه فرقی با نوشتة ما یا یک نوشتة تایپی دارد؟ در انتقال معنا فرقی ندارد. فرق آن در زیبایی است.      التزام به زیبایی و توجه کردن به زیبایی و ظرافت سخن مهم است. این زیبایی از طریق مجموعه‌ای از تجربه‌های شاعرانه ایجاد می‌شود؛ که اول ممکن است زائد به نظر آید؛ به‌خصوص برای ما که می‌خواهیم شعر مذهبی و نوحه، مرثیه و مدح ائمه (ع) را بگوییم. می‌گوییم همین که از امام حسین (ع) حرف می‌زنیم، همین که از حضرت زهرا (س) حرف می‌زنیم کافی است! نه؛ کافی نیست. برای این‌که باید همان را به زیبایی بگوییم. چنان‌چه آیات قرآن کریم را وقتی در مساجد می‌نویسند، آیا همین که آیة قرآن است، کافی است؟ نه؛ این کافی نیست. بهترین استاد خوش‌نویسی را می‌آورند و آن را به زیبایی می‌نویسد. بهترین کاشی‌کار و معرق‌کار را می‌آورند و روی آن کار می‌کند، تذهیب می‌کند. قرآن نفیس درست می‌کند، کاشی‌کاری نفیس درست می‌کند. چون زیبایی تأثیر دارد.      من نیز اگر قرآن کریم را خوانده‌ام، قرآن خوانده‌ام، اما وقتی یک قاری برجسته، قرآن می‌خواند تفاوتش با من در این است که او به آن زیبایی اضافه می‌کند؛ یعنی زیبایی آن را آشکار می‌کند؛ ولی من نمی‌توانم؛ وقتی من می‌خوانم فقط ممکن است کلمات را منتقل کنم. یکی از مهم‌ترین چیزهایی که در شعر زیبایی ایجاد می‌کند و شاید بنیان همه کارهای هنری بر این است، تناسب است. تناسب، بنیان همه کارهای هنری است. چه در موسیقی، چه در مجسمه‌سازی، چه در نقاشی، چه در هنرهای نمایشی، مهم‌ترین نکته، تناسب است. تناسب در کار ما که سخن است، یعنی اجزای سخن با هم نسبت داشته باشند. این نسبت هر چه گسترده‌تر باشد، هر چه بیشتر باشد، هر چه ابعاد بیشتری داشته باشد، آن سخن محکم‌تر است.      در یک جملة معمولی تناسب‌ها تناسب‌هایی عادی است؛ مثلاً در جملة «امروز باران بارید» که یک جملة عادی است، اجزای جمله، کلمه‌به‌کلمه با هم تناسب دارند؛ اما تناسب آنها تناسب بسیار معمولی است. در این جمله، امروز قید زمان است، باران نهاد است و بارید هم فعل است. کلمات در این جمله، ارتباط دستوری و معنایی بسیار ساده با هم دارند. در شعر نمی‌توانیم فقط به همین ارتباط سادة دستوری اکتفا کنیم؛ این حداقل است. شاید یک مرتبه از این بالاتر، ارتباط روایی، یعنی قصه‌گویی، حکایت‌گویی میان کلمات باشد؛ مثلاً دربارة یک اتفاقی که افتاده، سخنی می‌گوییم: امروز باران بارید، مدرسه‌ها تعطیل شد. این دو جمله به لحاظ روایی نیز با هم ارتباط دارند؛ اما تناسبی که میان این دو هست، تناسب خیلی ساده‌ای است که در جمله‌های خبری معمولی است. از هنر درخصوص تناسب میان اجزای سخن بیش از این توقع می‌رود.      مثلاً استاد شهریار می‌گوید: جز در صفای اشک دلم وا نمی‌شود. این را به عنوان مقدمه می‌آورد؛ یعنی دلِ گرفته، چه‌طور باز می‌شود؟ با گریه. فقط وقتی گریه کنم این دل گرفتة من باز می‌شود. این بغضم شکفته می‌شود. آن وقت برای تناسب بیشتر و کاری بیشتر از خبری که داده، چیزی به آن اضافه می‌کند و می‌گوید: باران به دامن است هوای گرفته را.    جز در صفای اشک دلم وا نمی‌شود    باران به دامن است هوای گرفته را      ببینید به این ترتیب خبری که دربارة باران می‌آید، چقدر برجسته می‌شود. ارتباط میان گریه کردن و باران، میان دل گرفته و هوای گرفته. این کار که به آن تناسب یا «تناسب معنایی» و در اصطلاحات بدیعی به آن «مراعات نظیر» می‌گویند، تقریباً در همة ابیات برجستة شعر فارسی هست. بنا بر این صنعت یا آرایه که تقریباً در همة ابیات برجستة شعر فارسی هست میان اجزای سخن، میان کلمات شاعر، ارتباطی بیش از ارتباط معمولی دیده می‌شود. آقای دکتر شفیعی کدکنی دربارة همین گریه و همین حال و هوا با همین اجزا ولی با ترکیبی دیگر می‌گوید:    چون صاعقه در کورة بی‌صبری‌ام امروز    از صبح که برخاسته‌ام ابری‌ام امروز      صاعقه از لحظة تولدش تا لحظة خاموش شدنش شاید ۴ ـ ۳ ثانیه بیشتر طول نکشد. اگر خیلی طولانی باشد ممکن است 30 ثانیه باشد. رعد که می‌زند، برق که می‌زند، انگار خیلی بی‌تاب است. سریعاً می‌خواهد بیاید، چیزی بگوید و برود. فریادی بزند و برود. چون صاعقه در کورة بی‌صبری‌ام امروز/ از صبح که برخاسته‌ام ابری‌ام امروز. یک چیزی در عالم طبیعت منجر به باران می‌شود: هوای گرفتة ابری که می‌دانیم منجر به رعد و برق و منجر به باران خواهد شد، و یک چیزی در ذات و درون انسان، در ذهن انسان؛ یعنی گرفتگی احوال که می‌دانیم حاصل آن باران خواهد شد؛ همین چیزی که استاد شهریار نیز گفته است: باران به دامن است هوای گرفته را.      این تناسب‌ها در شعر کسانی که مقداری سهل‌انگار هستند، کمتر دیده می‌شود. بیشتر توجه آنها به تناسب‌های معمولی است که از طریق روایت و از طریق دستور زبان حاصل می‌شود.     ]]> مدرسه دعبل Sun, 03 Jun 2018 11:36:04 GMT http://deabel.org/vdcbsgbf.rhbf8piuur.html جلسة بیست‌وسوم: علم بیان http://deabel.org/vdcjyyet.uqetxzsffu.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌وسوم: علم بیان استاد اسماعیل امینی      در این جلسه دربارة «بلاغت» و شاخه‌ای از بلاغت که به «علم بیان» موسوم است صحبت می‌کنیم. در علم بیان صحبت از این است که چه شیوه‌هایی برای صورت‌های خیال وجود دارد. یعنی شاعر از چه شیوه‌هایی استفاده می‌کند برای این‌که خیال شاعرانه و خیال‌انگیزی را در شعرش ظاهر کند. در گذشته ارکان اصلی علم بیان چهار رکن بوده است: تشبیه، استعاره، کنایه و مجاز. در روزگار اخیر، مباحث دیگری به این موضوع اضافه شده است؛ مثل بحث دربارة نمادها و سمبل‌ها و بحث دربارة کهن‌الگوها و آرکی‌تایپ‌ها.      آموختن دو مبحث تشبیه و استعاره در تحلیل شعر، کمک می‌کند هم شعرهایی را که می‌خوانیم بهتر بفهمیم، هم برای ارزیابی شعر خیلی اهمیت دارد؛ برای این‌که خودمان ارزیابی کنیم وقتی شعر می‌گوییم چقدر کارمان خلاقانه است و چقدر تکرار کار دیگران است. در این جلسه با بررسی بیتی از ترکیب‌بند مشهور محتشم بحث دربارة تشبیه و استعاره را پی می‌گیریم.      تشبیه گاهی صورت خیلی ساده‌ای دارد که به سادگی قابل تشخیص است. در این حالت ساده، چیزی را به چیزی مانند می‌کنند. ادعا می‌کنند چیزی شبیه چیز دیگر است؛ سپس از طریق فعلِ ربطی یا از طریق ادات تشبیه، این دو را به هم متصل می‌کنند. مثلاً در جملة «باران مانند گریه است» یا عکس آن، «گریه مانند باران است»، دو چیز، دو پدیده را ادعا می‌کنیم که به هم شباهت دارند. معمولاً از فعل‌های ربطی یا از «مثل»، «مانند»، «همچون»، «چون»، «بسان» و ادات تشبیه نظیر این‌ها استفاده می‌کنند؛ برای این‌که ارتباط میان دو پدیده را بگویند. اما بعضی وقت‌ها از طریق فعل‌های دیگر و از طریق ساخت‌های دیگری ـ به لحاظ دستوری ـ استفاده می‌شود؛ اما وقتی شعر را می‌خوانیم، متوجه می‌شویم ادعای همانندی میان دو چیزی مطرح شده است. شاعر مدعی شده است که این دو مثل هم هستند. مثل این بیت از ترکیب‌بند محتشم:    گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست    این رستخیز عام که نامش محرم است      می‌خواهد بگوید ماه محرم شبیه دو چیز است: یکی رستاخیز، یعنی روز قیامت؛ و یکی هم قیامت دنیا. این دو چیز که یک چیز است، دو اسم برای یک پدیده، یعنی روز قیامت هستند. شاعر دربارة ماه محرم صحبت کرده است؛ یعنی ماه محرم مانند روز قیامت، مانند روز رستاخیز است. رستاخیز، فارسی و قیامت، عربی است؛ اما شاعر به این صورت گفته: گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست. گر خوانمش، یعنی من می‌گویم که این‌گونه است، من این نام را به او اطلاق می‌کنم. من می‌گویم که ماه محرم، قیامت است؛ انگار قیامت شده است. چرا قیامت شده؟ به دلیل عظمت خبر، به دلیل عظمت واقعه‌ای که اتفاق افتاده است.      دلیل شباهت محرم با قیامت را که اصطلاحاً «وجه شبه» می‌گویند، گاهی ممکن است بیان کنند و گاهی ممکن است بیان نکنند؛ مثلاً بگویند: «فرزند مانند گلی زیبا است». در این مثال زیبایی که ارتباط میان فرزند و گل و صفت مشترک میان این دو است، بیان شده است. اگر بیان نکنند، نشان‌دهندة این است که این صفت آن‌قدر مشهور است که خواننده با خواندن شعر خودش متوجه می‌شود که از چه نظر این صفت را اطلاق کرده‌اند؛ مثلاً در شعر محتشم به‌رغم  این‌که می‌دانیم روز قیامت روز رسیدگی به کارنامة اعمال هم هست، مقصود شعر این نیست که در ماه محرم به کارنامة اعمال رسیدگی می‌کنند؛ اما صفت‌های دیگری که مشترک است، موضوعیت دارد؛ یکی این‌که خبر عظیمی است. روز قیامت اتفاق بزرگی است. عم یتسائلون عن النباء العظیم. در ماه محرم هم خبر عظیمی اتفاق افتاده است. دیگر این‌که روز قیامت، روزی است که اهل بهشت و اهل جهنم مشخص می‌شوند. معلوم می‌شود چه کسی اهل آتش است و چه کسی اهل نعیم بهشت است؛ ان‌‌شاء‌الله. این نیز انگار یک شباهت میان این دو است؛ یعنی در ماه محرم، در روز عاشورا مشخص شد اهل آتش چه کسانی هستند و اهل بهشت چه کسانی هستند؛ صف کاملاً جدا شد. بنابراین این‌که دو صف اشقیاء و اولیای خدا از هم جدا شده، این نیز می‌تواند صفت مشترک این‌ها باشد. در این بیت با این‌که صورت تشبیه وجود ندارد، تشبیهی انجام شده است.     ]]> مدرسه دعبل Mon, 11 Jun 2018 13:59:30 GMT http://deabel.org/vdcjyyet.uqetxzsffu.html جلسة بیست‌ودوم: تناسب معنایی در شعر (۲) http://deabel.org/vdcjvyet.uqettzsffu.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌ودوم: تناسب معنایی در شعر (۲) استاد اسماعیل امینی      دربارة زیبایی‌های سخن صحبت می‌کردیم؛ این‌که شعر علاوه بر تناسب‌های معمولی در سخن معمولی به تناسب‌های بیشتری نیاز دارد. در سخن معمولی اجزا با هم تناسب‌هایی دارند؛ مثلاً به لحاظ دستوری، کلمه‌ای فاعل، کلمه‌ای فعل، کلمه‌ای متمم، کلمه‌ای مفعول و کلمه‌ای مسند جمله است؛ اما در شعر اجزای کلام، علاوه بر ارتباط معنایی معمولی، ارتباط معنایی گسترده‌تری نیاز دارد. این ارتباط گسترده‌تر را شاعران به‌تدریج با تجربه کردن پیدا می‌کنند، گاهی نیز کشف می‌کنند؛ یعنی در عالم چیزی را کشف می‌کنند که قبلاً نبوده است. مجموع آنچه را که به عنوان تناسب معنوی و تناسب معنایی در شعر وجود دارد «بدیع معنوی» یا «آرایه‌های معنوی» نامیده‌اند؛ یعنی ارتباط‌های معنایی که میان اجزای سخن هست؛ مهم‌ترینش هم «تناسب» یا «مراعات نظیر» است که زیرشاخه‌هایی دارد؛ مثلاً یکی از زیرشاخه‌هایش «تضاد است»؛ یعنی کلماتی که به لحاظ معنایی رویاروی هم هستند؛ مثل سفید و سیاه، پیر و جوان، سرد و گرم. بعضی از این تناسب‌ها و تضادها خیلی آشکار هستند و ما بلافاصله متوجه آن می‌شویم. برخی مقداری پنهان‌تر هستند. مثلاً حافظ می‌گوید:    ای دل ریش مرا با لب تو حق نمک    حق نگه دار که من می‌روم الله معک      الله معک، یعنی خدا با تو باشد، خدا نگه‌دارت باشد. حق نگه‌ دار نیز در فارسی به همین معنی است. حق نگه دار یعنی خدا نگه دار. حق، اسم خداست. ای دل ریش مرا با لب تو حق نمک؛ دل ریش، یعنی دلی که ریش‌ریش شده، مجروح و زخمی شده است. وقتی این بیت را می‌خوانیم، معنایی را که در ابتدا می‌فهمیم این است که دل من ریش بوده، تو هم نمک به این زخم من می‌ریختی؛ اما با دقت بیشتر تناسب‌های بیشتری در بیت می‌بینیم که شگفت‌زده می‌شویم؛ از این‌که این مقدار زیبایی و ظرافت در سخن حافظ هست.      این نمک را از کجا می‌ریخته‌ است؟ از لب. یعنی حرف‌هایی می‌زده که دل مجروح می‌سوخته. هر وقت می‌دیده، حرفی زده که دل عاشق را می‌سوخته. یکی این‌که رعایت نمی‌کرده که عاشق، دل‌شکسته است و حرفی می‌زده که دلش را می‌سوزانده و به اصطلاح فارسی نمک بر زخمش می‌ریخته است.      اما حافظ تناسب‌هایی ایجاد کرده که معنای دیگری نیز می‌توانیم دریافت کنیم؛ به این معنی که حرف‌های بانمک می‌زدی؛ حرف‌هایی که خوشایند ماست. یا این معنی که لبخندت بانمک بود، چهره‌ات بانمک بود. در مجموع این معنی هم در بیت هست. به این معنی نیز هست که ما با هم دوست بودیم؛ چون ما از همین کلمة نمک، در آشپزخانه برای طعم دادن به غذا استفاده می‌کنیم اما در زبان، استفاده‌های مختلفی می‌کنیم. یکی همین نمک به زخم ریختن است، یکی حرف بانمک زدن است، یکی حق دوستی است. کسانی که با هم دوست هستند، می‌گویند حق نان و نمک داریم. به این معنی هم نمک را به‌کار می‌بریم که به معنای نمک آشپزخانه نیست؛ بلکه معنی‌ای است که ما به آن اضافه کرده‌ایم؛ به معنای دوستی. پس آیا به این معنی هم هست؟ یعنی من با تو حق دوستی داشتم؟ می‌بینیم شاعر طوری کلمات را به‌کار برده که این معنی هم از آن برداشت می‌شود؛ چون گفته حق نگه دار، یعنی آن حق دوستی را حفظ کن. ای دل ریش مرا با لب تو حق نمک/ حق نگه دار که من می‌روم. من می‌روم اما تو آن حق دوستی را نگه دار. الله معک، خدا نگه‌دارت باشد؛ اگر تو آن حق دوستی را نگه داری، خدا نگه‌دارت باشد.    هر آنکه جانب اهل وفا نگه دارد    خداش در همه حال از بلا نگه دارد      دعا می‌کند، هر کسی که رعایت حق دوستی کند، حق وفاداری در دوستی به‌جا آورد، خدا هم نگه‌دارش باشد. این کار یعنی ایجاد فضا و تناسب‌هایی در شعر که همة امکانات معنایی یا تعداد زیادی از امکانات معنایی را که در کلمات اصلی شعر هست به کمک شعر آورد. این کار ساده‌ای نیست؛ ولی کاری است که شاعر با خوب خواندن شعر، تأمل کردن در شعر و تمرین کردن، به‌تدریج در آن مهارت پیدا می‌کند؛ به این ترتیب شعرش ارتقاء پیدا می‌کند و چیزی فراتر از حرف معمولی می‌شود.      بسیاری از شاعران کم‌تجربه حرف معمولی می‌زنند که فقط وزن و قافیه‌ای به آن داده‌اند، خیلی خوشحال هم می‌شوند که شعر گفته‌اند؛ عیبی ندارد، به هر حال ممکن است کلام موزون از کلام معمولی کمی بهتر باشد؛ ولی فقط کمی بهتر است؛ شعر نیست. زمانی کلام شعر محسوب می‌شود که تناسب‌های چندگانه و تناسب‌های متعددی میان اجزای کلام برقرار باشد؛ برای مثال، حافظ می‌گوید:    هلالی شد تنم زین غم که با طغرای ابرویش    که باشد مه که بنماید ز طاق آسمان ابرو      برای این‌که به تناسب توجه کنیم، دقت کنید از همین آغاز، هلال شکل نیم‌دایره و بخشی از دایره حساب می‌شود و قوسی از دایره است. هلالی شد تنم، یعنی تنم خمیده شد؛ چون کسی که پیر می‌شود، کسی که مجروح و بیمار است، عاشق است، اندوه بزرگی دارد، پشتش خمیده است و دیگر نمی‌تواند صاف بایستد. هلالی شد تنم زین غم که با طغرای ابرویش. ابرو هم همین‌طور است؛ هلالی است. طغرا هم به معنای سربرگ نامه‌های اداری قدیمی، مثل هلال نوشته می‌شد؛ مثلاً اسم اداره یا اسم پادشان یا وزیر را هلالی می‌نوشتند و به آن طغرا می‌گفتند؛ مثل آرم اداری. می‌گوید: ابروی او مثل طغراست؛ یعنی هلالی است.      که باشد مه که بنماید ز طاق آسمان ابرو. ماه نیز  همان هلال است، آسمان هم چون قوس دارد از همین جنس است. نگاه کنید، در سراسر بیت، این شکل هلالی بودن و شکل منحنی بودن، همه‌جا رعایت شده است؛ در طاق هم همین‌طور. طاق‌های قدیمی را می‌گوید که نیم‌دایره‌ای و هلالی بودند. در سراسر بیت، این رعایت شده است.      هر چه در طول یک بیت که واحد مهم شعری در فارسی است، اجزای کلام به دلایل مختلف به هم وابسته باشند، تناسب بیشتری برقرار می‌شود. ساده‌ترین شکل نیز همین مراعات نظیر است؛ یعنی کاربست کلماتی که برای یک حوزة معنایی هستند. به این ترتیب به‌تدریج اجزای دیگری به کلام اضافه می‌شود که کمک می‌کند، شعر با یک ‌بار، دو بار و سه بار خواندن کهنه نشود.     ]]> مدرسه دعبل Sun, 10 Jun 2018 10:55:04 GMT http://deabel.org/vdcjvyet.uqettzsffu.html جلسة بیست‌وهفتم: استعاره http://deabel.org/vdch-vnx.23nx-dftt2.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة بیست‌وهفتم: استعاره استاد اسماعیل امینی      دربارة شیوة تحلیل شعر به کمک فنون بلاغی قبلاً صحبت ‌کرده‌ایم و درخصوص فنون بلاغی در شاخة علم بیان گفتیم که از تشبیه، استعاره و مجاز صحبت می‌شود. دربارة تشبیه، نکاتی را گفتیم که به کار شاعری بیاید؛ اگرچه بحث تشبیه بسیار گسترده‌تر است. اکنون نکاتی دربارة استعاره می‌گوییم. در واقع، استعاره گونه‌ای از تشبیه است؛ منتهی تشبیهی که یکی از طرف‌هایش را بیان نمی‌کنند؛ یعنی در ذهن‌شان وقتی دو پدیده را به‌هم تشبیه می‌کنند، یکی را بیان نمی‌کنند؛ مثلاً در جملة: فرزندِ گلِ من به خانه آمد، فرزند خودش را مثل گل دیده است. فرزند گل، یعنی فرزندی که مانند گل است، یک اضافة تشبیهی است؛ اگر یکی از کلمات ترکیب را حذف کنیم، آن وقت با استعاره مواجه هستیم.      برای مثال اگر پدر یا مادری بگوید: گل من به خانه آمد، می‌گوید: گل، اما مقصودش فرزند است؛ به این استعاره می‌گویند. از فرزندش حرف نزده است، اما اسم جدیدی برای آن گذاشته است، اسم‌گذاری کرده است. بر اساس شباهت، او فرزندش را مانند گل دیده است و گفته: گل من به خانه آمد. از کجا باید بفهمیم این گل را که می‌گوید، منظورش همین گلی نیست که واقعاً در گل‌فروشی یا در باغچه هست؟ و منظور او فرزندش است؟      در این جمله، صفات دیگری که مربوط به فرزند بوده، حذف شده است؛ یعنی منظور از فرزند که پسرم یا دخترم بوده، حذف شده است و صفات دیگری از او را در این جمله آورده است؛ از این صفات می‌فهمیم که این گل، گل معمولی یا گل همیشگی نیست. این صفات چنین است؛ مثلاً راه می‌رود، می‌آید؛ در حالی که گل نمی‌تواند راه برود و به خانه بیاید؛ از این‌که به خانه می‌آید، معلوم می‌شود که مربوط به فرزند است؛ این کار را در استعاره، اصطلاحاً «قرینه» می‌گویند؛ یعنی این‌ها قرینه‌ای یا دلیلی هستند که نشان می‌دهند این کلمه در معنی معمولی خودش به‌کار نرفته و در معنی جدید به‌کار رفته است. استعاره به همین صورت ساخته می‌شود. یعنی از یک رابطة تشبیهی، یک طرفش را حذف می‌کنند و به این ترتیب، استعاره می‌سازند. در این دو بیتی که از ترکیب‌بند انتخاب شده، دو استعاره هست که آنها را بررسی می‌کنیم. در این ابیات صحبت از اشقیاست:    از صاحب حرم چه توقع کنند باز    آن ناکسان که تیغ به صید حرم زنند      دربارة صید حرم، اصل منظور را می‌دانیم چیست؛ در منطقة حرم، در محدودة حرم، کسی حق ندارد چیزی شکار کند؛ کسی حق ندارد حتی گیاهی را بکند؛ نه‌تنها شکار حلال، حتی حیوانات موذی و مضر را هم حق ندارد شکار کند؛ حتی اگر پشه روی دستش نشست، حق ندارد آن را بزند. صید حرم، از محرمات بزرگ است؛ اگر کسی در حرم بخواهد شکار کند، از گناهان بزرگ است. این جا شاعر توجه را به این گناه جلب کرده که کسی در حرم صید کرده است؛ شکار کرده است.      اما تلخ‌تر این است که متوجه می‌شویم، این استعاره، مثلاً استعاره از آهو نیست؛ صید حرم، نشان‌دهندة آهو نیست؛ انسان‌ها را می‌گوید؛ این‌ها تیغ به صید حرم زدند؛ انسان‌ها را کشتند؛ و این انسان‌های محترم اساساً انسان‌هایی بودند که حرم به‌خاطر آنها ساخته شده است؛ یعنی اهل‌بیت را شکار کردند؛ تیغ به اهل بیت زدند؛ صید حرم استعاره از شهدای کربلا، از یاران امام حسین(ع) و خود سیدالشهداء است.      منطقه‌ای که روز عاشورا در آن جا افتاده افتاده، حرم نبوده است؛ آن جا کربلاست. حرم، مکه و مدینه است. مدینة منوره و مکة مکرمه حرم هستند؛ پس چرا شاعر این‌ها را صید حرم گفته است؟ چرا این استعاره را آورده است؟ برای این‌که بگوید هر جا که ولی خدا باشد، آنجا حرم است؛ چون حرم فقط به ساختمان و سنگ و چوب و محیط جغرافیایی نیست؛ این‌ها همراه خودشان، حرم را حرکت دادند. هر جا که ولی خدا باشد، هر جا امام باشد، آن جا حرم است. بنابراین شاعر می‌گوید: آنها روز قیامت چه توقعی دارند که اهل حرم، صاحب حرم یعنی ولی خدا، یعنی رسول خدا، یعنی امام برای آنها شفاعت کنند؛ یعنی شفاعت آنها را نمی‌کنند، زیرا آنها اهل حرم را صید کردند. به همین دلیل شاعر در آن بندی که این‌طور شروع می‌شود:    ای چرخ غافلی که چه بیداد کرده‌ای    وز کین چها در این ستم‌آباد کرده‌ای       به چرخ روزگار، به آسمان می‌گوید: خبر نداری که چه ظلم بزرگی کرده‌ای.    کام یزید داده‌ای از کشتن حسین    بنگر که را به قتل که، دل‌شاد کرده‌ای    بهر خسی که بار درخت شقاوت است    در باغ دین چه با گل و شمشاد کرده‌ای      امام حسین(ع) شهید شده و یزید به آروزی خودش رسیده است. می‌گوید این رسم روزگار است که تو امام را به شهادت برسانی برای این‌که دل یزید شاد شود؟ این جا دو استعاره آورده است: یکی خس، یعنی خار، چیز بی‌ارزش؛ خاری که از درخت شقاوت درآمده است. درخت شقاوت استعاره از خاندان بنی‌امیه است که یزید هم یکی از خارهایی‌ است که از این درخت سنگدلی و بدبختی و بی‌رحمی درآمده است؛ همة آنها بی‌رحم و سنگدل بودند؛ از هند جگرخوار و ابوسفیان که پدر و مادر معاویه بودند، تا خود معاویه و یزید. این خس استعاره از یزید است که بار درخت شقاوت است. درخت شقاوت استعاره از بنی‌امیه است.      در باغ دین چه با گل و شمشاد کرده‌ای؛ باغ دین، اضافة تشبیهی است؛ دین به باغ تشبیه شده است؛ یعنی دین مانند باغی است که در آن گل‌هایی، درختانی، شمشادهایی، سروهایی روییده است. این درختان و گل‌ها و شمشادها که این جا آورده، استعاره از یاران دین است؛ کسانی که یاری دین کرده‌اند، در باغ دین برآمده‌اند و رشد کرده‌اند و پرورش یافته‌اند؛ یعنی یاران سیدالشهداء(ع) که همراه امام حسین(ع) به کربلا آمدند و جنگیدند و سرافرازانه شهید شدند؛ و برخی هم کودکان بودند و زنان اهل حرم که اسیر شدند. این گل و شمشاد، استعاره از آنهاست. این دو را در مقابل هم قرار داده است؛ یعنی یک درختی که خس و خار بار آورده است، یعنی درخت بنی‌امیه و دیگری باغ دین که گل و شمشاد بار آورده است؛ تضاد و طباقی میان این دو هست: آن کلاً پلیدی، تیرگی و بی‌ثمری است و این کلاً زیبایی، خوش‌قامتی از شمشاد، دل‌نشینی و خوش عطر بودن؛ که نشان‌دهندة قسمت حق ماجرای عاشوراست؛ یعنی سویة اهل‌بیت و یاران امام حسین(ع).      محتشم کاشانی در این بیت با سه استعاره یعنی خس، درخت شقاوت و گل و شمشاد، و با یک اضافة تشبیهی کل ماجرای کربلا و آن صف‌بندی را در یک تصویر بسیار زیبا، بیان کرده است. آشنایی با این شیوه‌ها، با این فنون بلاغی و بیانی به شاعر کمک می‌کند که هم شعرها را خوب بفهمد و هم وقتی شعر می‌‌سراید، متوجه باشد چگونه می‌تواند از این امکانات برای بیان و تأثیرگذاری خوب استفاده کند.     ]]> مدرسه دعبل Mon, 18 Jun 2018 14:34:48 GMT http://deabel.org/vdch-vnx.23nx-dftt2.html جلسة نوزدهم: قواعد مربوط به شعر موزون و مقفی(۱) http://deabel.org/vdcaaone.49nuo15kk4.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة نوزدهم: قواعد مربوط به شعر موزون و مقفی(۱) استاد اسماعیل امینی      دربارة قافیه و ردیف، قبلاً توضیحاتی داده شد. اشکالات خیلی رایجی در قافیه‌بندی هست. خیلی از کسانی که تازه شروع به شعر گفتن می‌کنند و گاهی حتی شاعران باتجربه، متوجه این اشکالات نیستند. مثلاً در ترکیب‌بند محتشم:    این کشتة فتاده به هامون حسین توست    این صید دست‌وپا زده در خون حسین توست      جملة «حسین توست» که در شعر تکرار شده، ردیف شعر است. بنابراین اگر شاعر در شعرش ردیف داشت، ملتزم است که ردیف را در همة جاهایی که قافیه هست، عیناً تکرار کند؛ اما تکرار کردن ردیف، شعر را از قافیه بی‌نیاز نمی‌کند. بعضی از دوستان شاعر تصور می‌کنند، وجود ردیف در شعر کافی است و پیش از آن قافیه نمی‌آورند؛ مثلاً:    این‌جا کربلای حسین است    این‌جا شهادت‌گاه حسین است      همین‌طوری! یعنی با این جملة «حسین است» به عنوان ردیف شعر، پیش از آن هر جمله‌ای که دلش می‌خواهد می‌آورد و تصور می‌کند شعر گفته است. این عیبی است که در کار تازه‌کارها خیلی دیده می‌شود. یعنی ردیف را با قافیه اشتباه می‌گیرند؛ ردیف شعر را عیناً تکرار می‌کنند، بدون این‌که قافیه بیاورند. در حالی که مثلاً در مورد ذکر شده، «کربلا» و «شهادت‌گاه» نمی‌تواند با هم قافیه باشند. بنابراین شعرهایی که ردیف دارند، حتماً نیازمند قافیه نیز هستند. پیش از ردیف، حتماً باید قافیه بیاید. در همان بندی که از ترکیب‌بند محتشم خواندیم؛ یعنی:    این کشتة فتاده به هامون حسین توست    این صید دست‌وپا زده در خون حسین توست    این ماهی فتاده به دریای خون که هست    زخم از ستاره بر تنش افزون حسین توست   کلمه‌هایی که با هم قافیه می‌شوند، پیش از ردیف آمده‌اند: هامون، خون، افزون و ... .    عیب دیگری که در مورد قافیه هست، این است که بعضی از دوستان شاعر، کلماتی را که پسوند دارند، کنار هم می‌گذارند و خیال می‌کنند قافیه درست کرده‌اند. مثلاً: از همه عاشق‌تر، از همه مهربان‌تر، از همه زیباتر. یعنی صفت‌های مختلف را با پسوند «تر» که برای صفت تفضیلی استفاده می‌شود، به‌کار می‌برند و خیال می‌کنند قافیه ساخته‌اند. در حالی که پسوندها، کلمات جداگانه‌ای حساب می‌شوند و در اصطلاح زبان‌شناسی به آنها تک‌واژ وابسته می‌گویند. اینها چون خودشان کلمات جداگانه‌ای حساب می‌شوند، نمی‌شود در شعر با تکرارشان قافیه بسازیم؛ مثلاً اگر می‌خواهیم با «مهربان‌تر» قافیه بسازیم، باید یا «تر» را مبنای قافیه قرار دهیم یا «مهربان» را. اگر مهربان را قافیه قرار دهیم، مثلاً بی‌نشان‌تر، یا بی‌کران‌تر، می‌توانند قافیه باشند، که در این صورت پسوند تر نیز تکرار شده است؛ اما خود پسوند نمی‌تواند مبنای قافیه قرار گیرد. این مشهورترین غلطی است که در قافیه وجود دارد؛ یعنی تکرار پسوند، وقتی که تکرار علامت جمع باشد؛ مثلاً علامت «ها» که در فارسی علامت جمع است، یا علامت «ان» که علامت جمع است. به این ترتیب که مثلاً درختان و قهرمانان یا رودها و جنگل‌ها را به‌نادرستی با هم قافیه در نظر می‌گیرند. یا مثلاً قهرمانان کربلا، دلیران کربلا و شهیدان کربلا؛ که به عنوان قافیه صحیح نیستند؛ چون «ان» در قهرمان جزو کلمه است، اما در شهیدان علامت جمع است که به شهید اضافه شده است. در ادامه نیز دلیران کربلا، بزرگان کربلا و ... که قافیه‌های صحیحی نیستند و نمی‌شود به این شکل قافیه ساخت. یعنی پسوند را نمی‌توانیم مبنای قافیه قرار دهیم.      به این اشکال اصطلاحاً «ایطا» و برخی نیز «قافیة شایگان» می‌گویند. ایطای جلی یعنی ایطای آشکار به معنای تکرار پسوندهاست، که نمی‌تواند مبنای قافیه قرار گیرد. یعنی کسی که می‌خواهد قافیه بسازد، نباید پسوندها را جزو اصل کلمه حساب کند. البته کلمه‌ای که پسوند دارد ممکن است یک بار در کنار کلمه‌ای که پسوند ندارد، کنار هم قافیه بسازد. مثلاً در شعر حسین منزوی:    شتک زده‌ست به خورشید خون بسیاران    بر آسمان که شنیده‌ست از زمین باران؟      «ان» در بسیاران علامت جمع و در باران جزو کلمه است؛ اما در کل شعر فقط یک بار «ان» پسوند نیست و در باقی ابیات و قافیه‌های این شعر، «ان» در کلمة قافیه پسوند است.    شتک زده‌ست به خورشید خون بسیاران    بر آسمان که شنیده‌ست از زمین باران؟    هر آنچه هست به جز کُند و بند خواهد سوخت    از آتشی که گرفته‌ست در گرفتاران    ز شعر و زمزمه شوری چنان نمی‌شوند    که رطل‌های گران‌تر کشند می‌خواران      در این قافیه‌ها اگر علامت جمع را بر داریم، با کلماتی مواجه می‌شویم که آن کلمات با هم قافیه هستند: بسیار، گرفتار، می‌خوار و ... ؛ بنابراین کسی که دوست دارد شعر موزون و مقفی بگوید، مجبور است به قواعد آن ملتزم باشد؛ نمی‌تواند بگوید من از وزن و قافیه چیزی نمی‌دانم، ولی می‌خواهم غزل یا مثنوی بگویم، یا قصیده و ترکیب‌بند بسازم. آموختن این موارد خیلی هم ساده است. رعایت کردن قواعد مربوط به شعر موزون و مقفی کار دشواری نیست.     ]]> مدرسه دعبل Wed, 30 May 2018 13:27:01 GMT http://deabel.org/vdcaaone.49nuo15kk4.html جلسة یازدهم: وزن شعر http://deabel.org/vdciz3ap.t1ar52bcct.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة یازدهم: وزن شعر استاد اسماعیل امینی      برای کسی که می‌خواهد شعر موزون بگوید، یاد گرفتن وزن شعر، ضروری است. خیلی‌ها خیال می‌کنند یاد گرفتن وزن شعر از طریق کلاس‌های عروض و قافیه یا تکرار تمرین‌های عروضی است. این مقدار که من تجربه دارم، به نظرم می‌آید برای کسی که شعر کار می‌کند، عروض و قافیه، به‌خصوص علم عروض کارآیی چندانی نخواهد داشت (علم قافیه ساده‌تر است). علتش این است که علم عروض، برای کسی ضروری است که تحلیل‌گر شعر است، برای کسی است که می‌خواهد متخصص ادبیات شود. برای کسی که شاعر است، در نهایت، علم عروض کمک چندانی نخواهد کرد، وزن را باید با تمرین یاد بگیرد. با نوشتن، خط زدن و اصلاح کردن، به‌ویژه زیاد شعر خواندن.      مسئلة وزن شعر، فقط درست و غلط بودن وزن نیست؛ مسئلة ذوق هم هست. کسی که می‌خواهد وزن شعر را یاد بگیرد، از وزن می‌خواهد برای زیباتر کردن شعرش استفاده کند؛ نه این‌که تکلیفی را به خودش بار کند و کار خودش را سخت‌تر کند. اشکال‌های خیلی ساده‌ای گاهی در وزن بروز می‌کند که ممکن است به لحاظ قاعده، خیلی هم اشکال حساب نشود. یا مثلاً ممکن است در قاعده‌های عروضی، توجیهی هم برای آن پیدا کند، اما موجب نازیبایی شعر می‌شود؛ مثلا خیلی رایج شده جاهایی که شعر یا کلمه، تشدید لازم ندارد، تشدید اضافه بر کلمه تحمیل شده، به‌خاطر این‌که وزنش درست شود. مثلاً در این شعر:    دوباره شعر، من و سینه‌سینه غم با تو    یعنی مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات. بعد این‌طوری:    دوباره مرثیه‌خوانیّ قدسیان با من      «مرثیه خوانیِّ». در حالی که مرثیه‌خوانی تشدید ندارد؛ اما در مرثیه‌خوانیِّ قدسیان با من، بی‌خودی تشدید اضافه شده است؛ برای این‌که وزن درست شود. خیلی از جاها، «ه» غیر ملفوظ مثل آنچه در آخر برخی از صفت‌ها هست، مثلاً: رفته، آمده، زده یا مثلاً در بعضی کلمات مانند: خیمه، پنجره و ... این‌ها که «ه» نیست. این‌ها «کسره» است. «ه» را می‌گذارند برای این‌که نشان دهند در پایان این کلمه، کسره وجود دارد. پنجرح نیست. خیمح نیست؛ خیمه است. در عربی «ة» است که اگر بدون وقف باشد، اصلاً در بعضی موارد «ت» خوانده می‌شود؛ مثل ضربة و اگر با وقف باشد، دیگر آن «ة» هم نیست؛ این موارد در عربی غالباً با فتحه و در لهجة فارسی با کسره خوانده می‌شود؛ مثلا ضربَه یا ضربِه؛ اما ضربِح نیست. این مورد در اشعار خیلی دیده می‌شود؛ مثلاً در شعرها  «که» را باید «کح» یا «کی» بخوانیم تا وزن درست درآید؛ مثلاً:    در دلش شام غریبان شده و بی‌تاب است    آن طرف دخترکی در دل خیمه خواب است      حتماً باید خیمه را با «ه» ملفوظ بخوانیم تا وزن درست درآید. برای آشنا شدن با وزن، شاعر هیچ چاره‌ای ندارد غیر از این‌که خیلی زیاد شعر بخواند؛ خیلی زیاد شعر حفظ کند، برای این‌که ذهنش موزون شود. علاوه بر آن، کم‌حوصلگی نکند؛ یعنی در جاهایی که وزن شعرش درست نیست، یا نازیبا به نظر می‌آید، رها نکند و بگوید حالا دیگر درست شده است. آن‌قدر باید جمله‌ها را جابه‌جا کند، تا وزن به شیوایی برسد؛ تا خوشایند باشد؛ تا کسی که شعر را گوش می‌کند، گوشش آزار نبیند.     ]]> مدرسه دعبل Sun, 20 May 2018 11:50:03 GMT http://deabel.org/vdciz3ap.t1ar52bcct.html جلسة دهم: مراعات الزامات شعر http://deabel.org/vdcir3ap.t1arp2bcct.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة دهم: مراعات الزامات شعر استاد اسماعیل امینی      در شعر فارسی قالب‌های مختلفی داریم که هرکدام اقتضائات خودش را دارد. مثلاً قصیده، مقتضیات و ویژگی‌های خودش را دارد. مثنوی ویژگی‌های خودش را دارد. برخی از کسانی که شعر می‌گویند، به همین اقتضائات ابتدایی شعر توجه نمی‌کنند. زحمت می‌کشند و شعر می‌گویند، منتهی حتی اسم‌گذاری روی شعرشان نشان می‌دهد، این‌ها مقدمات شعر را نخوانده‌اند و به مقدمات شعر دقت نکرده‌اند. مثلاً خیلی رایج است که هر شعری را که در دو بیت گفته شده، یا به آن دوبیتی می‌گویند یا رباعی می‌گویند. در حالی‌که دوبیتی و رباعی در زبان فارسی، معنای خاصی دارد. رباعی فقط به اشعاری می‌گویند که در یک وزن خاصی گفته شده است. اگر آن وزن هم یادمان نمی‌ماند، دست‌کم باید یکی ـ دو رباعی از رباعی‌های مشهور بزرگان‌مان را یاد بگیریم و مطابق آن بگوییم. رباعی، فقط در همان وزن گفته می‌شود. اگر در وزن دیگری گفته شود رباعی نیست. مفعول مفاعیل مفاعیلن فع. حتی گذشتگان ما به این توجه کردند که برخی ممکن است این یادشان نماند، بنابراین گفتند، چیزی است تقریباً معادل لاحول ولا قوة الا بالله. این یادمان می‌ماند؛ ذکر هم هست. اما این دیگر دریغ است که شاعر بگوید من رباعی گفتم، بعد که شعرش را می‌خوانید ببینید این شعر اصلاً وزن رباعی را ندارد؛ یا بگوید دوبیتی گفتم، بعد بخوانید و ببینید وزن دوبیتی را ندارد. وزن دوبیتی این است: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل. درخصوص دوبیتی، از همه مشهورتر، دوبیتی‌های باباطاهر است. باباطاهر غیر از دوبیتی، هیچ شعر دیگری هم ندارد. مثلاً:    الهی آتش عشقم به جان زن    شرر زان شعله‌ام بر استخوان زن    چو شمعم برفروز از آتش عشق    بر آن آتش دلم پروانه‌سان زن      آدم یک رباعی یا یک دوبیتی یاد می‌گیرد، بعد هر چه خواست رباعی یا دوبیتی بگوید، مطابق آن می‌گوید. این دو قالبی هستند که اختصاصاً وزن خاص دارند و در هر وزن دیگری بگوییم، دیگر قبول نیست که بگوییم رباعی یا دوبیتی گفتم. فقط در همان وزن خاص، اگر گفتیم: مفعول مفاعیل مفاعیلن فع، رباعی گفته‌ایم و اگر فقط در وزن دوبیتی: یعنی مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل شعر گفتیم، می‌گوییم این دوبیتی است. اگر هم وزن یادمان نمی‌ماند می‌توانیم یک دوبیتی یا یک رباعی حفظ کنیم و مطابق آن بگوییم.      نکتة دیگر این است که بعضی از دوستانی که شعر می‌گویند، خیال می‌کنند حروف اضافه‌ای که در فارسی هست ـ شاید بخاطر اسمش ـ اضافه است. حرف اضافه به آن معنا نیست که زیادی است؛ یعنی این‌که موجب می‌شود کلمات در جمله به هم اضافه شوند. یعنی متصل‌کنندة کلمات به یکدیگر هستند. حروف اضافه بسیار هم اهمیت دارند. یعنی این‌طور نیست که مثلاً جملة «در خانه‌ام زندگی می‌کنم.» هیچ فرقی با «من بر خانه‌ام زندگی می‌کنم.» نداشته باشد. این دو جمله فرق دارند. وقتی می‌گویم بر خانه‌ام زندگی می‌کنم، انگار روی سقف خانه‌ام زندگی می‌کنم. مثلاً این‌که بگویم: من از شعر شما خوشم آمد با این‌که بگویم: من با شعر شما خوشم آمد، با هم فرق می‌کنند. یعنی «از» و «با» معانی‌شان با هم فرق می‌کنند. این خوب نیست که کسی شاعر باشد و به همین ابتدائیات زبان فارسی، بی‌اعتنا باشد.    شاعر گفته است:    دست خورشید و قمر بر دست هم مولا سپرد    بعد آن موسای خود را در دل دریا سپرد      دست خورشید و قمر را «بر» دست هم سپرد. یعنی «به» دست هم؛ جای «به» از «بر» استفاده کرده است. می‌خواسته به آن واقعه که:    مادر موسی چو موسی را به نیل    در فکند از گفتة رب جلیل      اشاره کند، که در آن، مادر حضرت موسی وقتی حضرت به دنیا می‌آید او را از ترس فرعونیان در گهواره می‌گذارد و به رود می‌سپارد. اما آیا «در» دل دریا سپرد؛ یا «به» دل دریا سپرد؟ یا به دریا سپرد؟ این بی‌توجهی‌ها موجب می‌شود، کسی که شعر را می‌خواند، متوجه نوعی کاستی در شعر شود. ممکن است نتواند آن کاستی را بیان کند؛ مثلاً:    آب گریان را به نزد شاخة طوبی سپرد      در واقع، آب گریان را به شاخة طوبی سپرد؛ اما به «نزد» شاخة طوبی سپرد، گفته شده است؛ یعنی شاعر از خودش چیزی اضافه کرده است. دیگر این‌که علاوه بر بی‌توجهی به حروف اضافه، خیلی از دوستان شاعر این‌گونه کلماتی را که برای ما آشنا هستند، مثلاً شام، فرات، کربلا، نینوا، حسین، مشک؛ این‌ها را همین‌طور کنار هم می‌آورند و خیال می‌کنند نوحه یا شعر عاشورایی گفته‌اند. اولاً توجه نمی‌کنند این‌ها باید انسجام معنایی داشته باشند. ثانیاً بیش از معنا باید زیبایی هنری نیز داشته باشند. به این بیت توجه کنید:    مانند علی زخم زبان اهل کوفه    از جمله مناجات و عبادات حسین است      یعنی زخم زبان اهل کوفه جزو مناجات و عبادات امام حسین است. من متوجه معنای این شعر نمی‌شوم. یا مثلاً شاعری گفته است:    طوفان غزل شد عرشیان مات حسین‌اند    آگه نشدند معنی ابیات حسین را      هیچ معنایی ندارد. شاعر به این توجه نکرده که چیزی که گفته، نیازمند معنا هم هست. در شعر سپید و آزاد هم با این مشکل مواجه هستیم. دوستان شاعری که به هر حال، تجربة بیشتری دارند و جسارت این را دارند که شعر آزاد بگویند، خیلی توجهی به این نمی‌کنند که جملات قرار است رسانندة مقصود شاعر باشند. دست‌کم این‌که بتوانند تصویری در ذهن مخاطب ایجاد کنند. شاعر گفته است:    انگار نبودنی در کار بود، تا بودن معنا پیدا کند    روشن نیست چیست؛ ولی به هر حال مقدمه‌ای‌ است.    ستاره‌ای شب را دریده بود      منظورش این است که نور ستاره تاریکی شب را به هم زده بود. همان تعبیری که استاد شهریار دارد: فجر تا سینة آفاق شکافت؛ یعنی نور می‌آید و تاریکی را می‌شکافد. اما ستاره‌ای شب را دریده بود و پشت پلک‌هایم ظلماتی دیگر آراسته بود، هیچ معنایی ندارد. هیچ تصویری هم ارائه نمی‌دهد. گویی شاعر فقط کلمات را روی کاغذ ریخته است.    گام‌هایم سکوت را رج می‌زد      معلوم نیست چه می‌خواهد بگوید. می‌خواهد بگوید سکوتم را می‌شکست؟ رج زدن به چه معنی است؟ رج زدن، خط کشیدن است، یا یکی در میان نوشتن است، یکی در میان خط کشیدن است.      گام‌هایم سکوت را رج می‌زد، تا فریاد نقشی برای بوم انسان باشد    هیچ معنایی ندارد. و این‌که هیچ معنایی ندارد، به این معنا نیست که معنای برتری دارد یا تصویر برتری ارائه می‌دهد. به این معناست که شاعر، اساساً به معنا توجهی نکرده است. به رسایی جملات در حد القای یک فضا و القای یک تصویر هم توجه نکرده است. این هم دریغ است کسی بگوید من به زبان فارسی شعر می‌گویم، و به ویژگی‌های زبان فارسی، به تعابیر، به کلمات، به حروف اضافه، به افعال، به انسجام نحوی و معنایی اصلاً توجه نکند. استدعای من از دوستانی که علاقه‌مند به شعر هستند این است که دست‌کاری نحوی، دست‌کاری صرفی، دست‌کاری معنایی در شعرشان به‌گونه‌ای نباشد که مانع فهم مخاطب شود. مخاطب به هر حال باید در حدی با شعر ارتباط برقرار کند، بفهمد؛ تا بعد بتواند از بقیة زیبایی‌های شعر لذت ببرد.     ]]> مدرسه دعبل Sat, 19 May 2018 11:57:21 GMT http://deabel.org/vdcir3ap.t1arp2bcct.html جلسة دوازدهم: تلمیح در شعر http://deabel.org/vdcefo8x.jh8wei9bbj.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة دوازدهم: تلمیح در شعر استاد اسماعیل امینی      چیزی که به عنوان آرایه‌های ادبی، امروز مشهور شده است، گذشتگان ما به آن صنایع شعری می‌گفتند. صنعت شعری یا علم بدیع شاخه‌ای از علم بلاغت است که به دلایل زیبایی سخن می‌پردازد. چه، زیبایی حاصل از تناسب‌های معنوی و چه، زیبایی‌های حاصل از تناسب‌های لفظی؛ اگر مربوط به لفظ باشد، یعنی به‌ صورت کلمات باشد، اصطلاحاً به آن صنایع لفظی می‌گویند و اگر مربوط به تناسب‌های معنایی مثل ایهام، مراعات نظیر، تضاد و طباق باشد، آرایه‌های معنوی می‌گویند. خیلی فرقی نمی‌کند که آرایه‌های معنوی یا آرایه‌های لفظی، اسمش صنایع بدیعی باشد یا آرایه باشد. در کتاب‌های درسی در مدرسه‌ها اخیراً به‌جای «صنعت» می‌گویند «آرایه». در قدیم که صنعت می‌گفتند، مقصودشان هنر بوده است و به معنی امروزی صنعت، کمتر به‌کار می‌رفته است. صنعت یعنی چیزی را آفریدن. اگر از عدم آفریده شود، می‌شود خلق؛ اگر از موجودات آفریده شود، مثلاً چیزی را که وجود دارد، ترکیب جدیدی از آن ارائه دهند، به آن صنعت می‌گفتند؛ از جمله، کار هنری را صنعت می‌گفتند.      یکی از مهم‌ترین آرایه‌هایی که در بدیع معنوی مطرح است، «تلمیح» است. چرا مهم است؟ به‌خاطر این‌که به‌خصوص شعر مذهبی، پشتوانة تاریخی و روایتی و تکیه بر متن دارد؛ بنابراین در آن تلمیح خیلی اهمیت دارد. ما در شعر مذهبی، به‌ویژه شعر عاشورایی، از واقعه‌ای حرف می‌زنیم که آن واقعه برای همه آشناست. از کلمات و مفاهیمی حرف می‌زنیم که بخش مهمش را همه خبر دارند. ما همین که می‌گوییم مثلاً «۷۲ تن»، همین که می‌گوییم «سری بر نیزه»، همه می‌فهمند، همین که می‌گوییم «مشک»، همه می‌فهمند که از چه موضوعی حرف می‌زنیم. تلمیح همین است؛ یعنی اشاره کردن با چشم؛ معنی لغت این است: پلک زدن، اشاره کردن با چشم. از «لمحه» است. مقصودش هم نوعی از سخن است که به‌اختصار و اشاره، به یک واقعة مشهور یا یک شعر مشهور یا یک آیه یا حدیت مشهوری اشاره دارد؛ به‌نحوی که با اشاره به ۳ ـ ۲ کلمه یا یک نشانی از او ـ به قول جوانان امروزی، همین که کُدی از آن به گوش مخاطب برسد ـ بقیة قصه را خودش می‌داند؛ این را اصطلاحاً تلمیح می‌گویند.    بعضی از تلمیح‌ها خیلی آشکار و عیان است؛ مثلاً:    یوسف گم‌گشته باز آید به کنعان غم مخور      همه این را متوجه می‌شوند، خیلی صریح و آشکار است. بعضی ممکن است مقداری نیاز به تأمل داشته باشد؛ مثلاً:    عاقبت گاو طلا شیر بلا داد اینجا    خمرة زر می تسلیم به ما داد اینجا      این اشاره است به گوسالة سامری؛ گوساله ساختن سامری در قوم بنی اسرائیل. گاهی برخی از تلمیح‌ها اشاره به وقایع است؛ اما این اشاره‌ها چون مقداری ملایم‌تر است، نیاز به تأمل دارد؛ مثلاً حسین منزوی می‌گوید:    اگرچه هیچ گل مرده دوباره زنده نشد اما    بهار در گل شیپوری مدام گرم دمیدن بود      این تلمیح دارد به روز قیامت؛ روز رستاخیز که با صور اسرافیل همة مردگان زنده می‌شوند؛ برمی‌خیزند. ببینید گل شیپوری را چقدر زیبا بکار برده است: اگرچه هیچ گل مرده دوباره زنده نشد اما/ بهار در گل شیپوری مدام گرم دمیدن بود. در شعر عاشورایی، زیاد با تلمیح مواجه می‌شویم. شاید بتوان گفت هیچ شعر عاشورایی نیست که بدون تلمیح باشد. برای این‌که از واقعة آشکاری صحبت می‌کند. منتهی بحث بر این است که این تلمیح را چگونه شاعر به‌زیبایی، با ابتکار هنری، با خلاقیت، به خدمت شعر می‌گیرد؛ نه این‌که فقط تلمیح کرده باشد، برای این‌که صنعتی به صنایع شعری خودش اضافه کند. در واقع بعضی از این آرایه‌هایی که شاعران استفاده می‌کنند، فقط بر شعر اضافه می‌شود و کمکی به شعر نمی‌کند؛ گو این‌که تزئین اضافه‌ای، آویخته از شعر است؛ اما در جاهایی که خلاقیت و ابتکار هست، حاصل هوشمندی شاعر دیده می‌شود.      یک نمونة خیلی درخشان از آقای «سهرابی‌نژاد» را ببینید:    صدایش سنگ‌ها را نرم می‌کرد    دل افسردگان را گرم می‌کرد    زنی در پیش مردی خطبه می‌خواند    که مرد از مرد بودن شرم می‌کرد     ]]> مدرسه دعبل Mon, 21 May 2018 12:38:24 GMT http://deabel.org/vdcefo8x.jh8wei9bbj.html جلسة سیزدهم: چند نمونة خلاق تلمیح در شعر عاشورایی http://deabel.org/vdcauone.49num15kk4.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة سیزدهم: چند نمونة خلاق تلمیح در شعر عاشورایی استاد اسماعیل امینی      دربارة تلمیح قبلاً گفتیم که از آرایه‌های معنوی است. تلمیح به یک واقعة مشهور، یک قصة مشهور یا آیه‌ای، حدیثی، بیتی و ضرب‌المثلی که در ذهن همه هست و غالب مخاطبان شعر با آن آشنا هستند، اشاره می‌کند و با اشاراتی، کل آن قصه و مفاهیم مربوط به آن قصه در ذهن مخاطب زنده می‌شود. چند نمونة خلاق تلمیح که در شعر عاشورایی برای زیباتر شدن شعر به‌کار رفته را ببینید:    نه کسی دیده دلی بی‌سر و سامان‌تر از این    نه شنیده‌ست کسی دیدة گریان‌تر از این   تلمیح شعر در این بیت است:    دیدة ابری یعقوب و دل سوخته‌اش    نه بیابان‌تر از این بوده نه باران‌تر از این      هم به واقعة گم شدن حضرت یوسف که فرزند عزیز و دل‌بند پدر بوده، اشاره شده است (با این‌که حضرت یعقوب فرزندان دیگری هم داشت، ولی به یوسف دل‌بستگی بیشتری دارد) هم به همان شدت، به حزن حضرت یعقوب (ع) که در قرآن کریم آمده، اشاره شده است؛ با تصویرسازی‌ای که دل سوخته را به بیابان و چشم گریان را به باران تشبیه کرده، به صورت اصطلاحاً لفّ و نشر کنار هم آورده است: دیدة ابری یعقوب و دل سوخته‌اش/ نه بیابان‌تر از این بوده نه باران‌تر از این. از این واقعه استفاده کرده برای این‌که به صحرای کربلا گریز بزند و به تکرار شدن این واقعه اشاره کند؛ منتهی به صورت فاجعه‌آمیزتر، تلخ‌تر و گریه‌آورتر.      در تلمیح دیگری که مربوط به مدح حضرت ام‌البنین (س) است، شاعر می‌گوید:    رنگین به خون منتشرت با نسیم صبح    بوی چهار گمشده‌پیراهن آمده      از همین عدد چهار متوجه می‌شویم که به چهار برادر شهید ـ برادران امام حسین (ع) که فرزندان ام‌البنین (س) بودند ـ اشاره دارد و در عین حال، از پیراهن یوسف و گمشدن حضرت یوسف (ع) استفادة تلمیحی کرده است. در آن واقعة حضرت یوسف (ع) نیز پیراهن نقش دارد. پیراهنی که برادران به خون دروغین آغشته می‌کنند، برای این‌که بگویند، گرگ برادر ما را خورده است. در این بیت هم پیراهنی که به تهمت دریده می‌شود و هم پیراهنی که برای مژدة برگشتن حضرت یوسف (ع) بوی او را می‌آورد و چشمان پدر را روشن می‌کند، مد نظر است و شاعر استفادة بسیار زیبایی از این موضوع کرده است:    رنگین به خون منتشرت با نسیم صبح    بوی چهار گمشده‌پیراهن آمده    تا از کدام بادیه، غلطان به خون خویش    بوی چهار شیر شهید من آمده      شیر شهید هم تعبیر بسیار درخشانی است. به نظر من اشاره به این واقعه دارد که چهار فرزند امیر المؤمنین ـ که اسدالله غالب بود، شیر پیروزمند خدا بود، در همة معرکه‌ها و میدان‌ها و غزوه‌ها در رکاب رسول‌الله بود ـ فرزندان آن شیر خدا، بلافاصله پس از رفتن او، این‌گونه با ناجوانمردی و در غربت شهید شدند. با یک اشارة بسیار ساده، چند واقعه را در کنار هم‌دیگر تداعی می‌کند و مقصود مورد نظر خودش را به خواننده القا می‌کند؛ بدون این‌که تصریح داشته باشد یا بخواهد خبر منظوم بگوید.     ]]> مدرسه دعبل Tue, 22 May 2018 11:35:55 GMT http://deabel.org/vdcauone.49num15kk4.html جلسة پانزدهم: کاربست صحیح آیات قرآن در تلمیح http://deabel.org/vdch6wnx.23ni-dftt2.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة پانزدهم: کاربست صحیح آیات قرآن در تلمیح استاد اسماعیل امینی      برای استفاده کردن از آیات قرآن کریم و تعابیر قرآنی، چند شیوه در شعر وجود دارد؛ اگر مستقیماً آیة قرآن کریم را عین خودش نقل کنیم، اصطلاحاً به آن «درج» و «تضمین» می‌گویند که در آن عین آیه را نقل می‌کنیم؛ مثلاً در آغاز مخزن الاسرار، نظامی می‌گوید:    بسم الله الرحمن الرحیم    هست کلید در گنج حکیم      بعضی از معلمان بی‌ذوق، این بیت را به جای این‌که همین شکلی تلفظ کنند، به شاگردان و دانش‌آموزان خود یاد داده‌اند که بخوانید: «بسم اله رحمن رحیم». برای این‌که وزن درست درآید. گویی که نظامی وزن را نمی‌شناخته و حالا ما بعد از قرن‌ها کشف کرده‌ایم که شعر نظامی اشکال وزنی داشته است و ما اشکال او را درست کردیم! در حالی که این شعر به همان صورت است: بسم الله الرحمن الرحیم؛ یعنی مفعولن مفعولن فاعلن. بعد، مفتعلن مفتعلن فاعلن؛ هست کلید در گنج حکیم. که بحر سریع است؛ در واقع، از فروع بحر صریع است و هیچ اشکالی ندارد.      گاهی شاعر آیات قرآن کریم را عیناً به‌کار می‌برد. گاهی، تصرف کوچکی می‌کند؛ هم به ‌لحاظ معنایی ممکن است تصرفی کند، هم به‌لحاظ تلفظ؛ اما این‌طور نیست که درست را به غلط بدل کند؛ مثلاً مولانا می‌گوید:    پس عدم گردم عدم چون ارغنون    گویدم که انا الیه راجعون      یعنی انا لله و انا الیه راجعون؛ بخش آخر را آورده: انا الیه راجعون؛ یک «که» فارسی هم اضافه به عنوان موصول اضافه کرده است. اگر تغییری در صورت آیه ایجاد شود، اصطلاحاً به آن شیوة «حل و تحلیل» می‌گویند؛ یعنی تغییری ایجاد شده است. گاهی هم فقط به مضمون یکی از آیات اشاره می‌شود؛ نه به خود آیه. این نیز تلمیح محسوب می‌شود؛ مثلاً مولانا می‌گوید:    دل من گرد جهان گشت و نیابید مثالش    به که ماند به که ماند به که ماند به که ماند      به که ماند، ترجمه‌ای است از «لیس کمثله شی‌ء» یا «لم یکن له کفوا احد». تلمیح به این معناست، استفاده از مفاهیم قرآنی است. اما تازگی‌ها رایج شده که بعضی دوستان شاعر، در نوع تلفظ کلمات قرآنی تغییر ایجاد می‌کنند؛ که پذیرفتنی نیست؛ مگر این‌که زیبایی کار آن‌قدر زیاد باشد که آدم بگوید می‌ارزد؛ مثلاً در آیة: یا ایها المزّمّل، مزمل تشدید دارد؛ هم روی «ز»، هم روی «م» هم روی «ل». این‌که این آیه را این‌طور بگوییم:    همین که گفتی بیا برادر    کسی صدا زد عزیز مادر    تو هم قُم اللیل باش    یا ایها المزمل ابوالفضائل      یعنی خواننده را مجبور کنیم که کلمة قرآنی را بدون تلفظی که در قرآن متداول است بخواند. یکی از دوستان شاعر شعر زیبایی گفته، اما این‌طور سروده است:    عشق سوزان است بسم الله رحمن رحیم    هر که خواهان است بسم الله رحمن رحیم      در بسم الله الرّحمن الرّحیم، روی «ر» تشدید است. چون «ر» جزو حروف شمسی است، الف و لام خوانده نمی‌شود. در بسم الله الرحمن الرحیم. ما نمی‌توانیم مثل مضاف و مضاف‌الیه فارسی یا موصوف و صفت فارسی این کلمات را با کسره بگوییم: بگوییم رحمانِ رحیم. رحمانِ الرّحیم است. این موضوع از همین‌جا باب شد. تازگی‌ها دیده‌ام که بعضی از مجری‌ها و گوینده‌ها نیز همین شکلی می‌گویند. می‌خواهد مطلبش را شروع کند، می‌گوید: بسم الله رحمان رحیم؛ این غلط است. اگر مسلمان دیگری که زبان فارسی نمی‌داند بشنود، می‌گوید این فارسی‌زبان‌ها، آیة قرآن را چه‌جور می‌خوانند! در بسم الله الرّحمن الرّحیم، روی «ر» تشدید است؛ چون «ر» حرف شمسی است؛ پس نباید این‌طور بخوانیم: بسم الله رحمان رحیم.      هم‌چنین دیده‌ام بعضی از دوستان در «اللهُ اکبر» بین دو کلمه واو می‌گذارند؛ یعنی می گویند: الله و اکبر. انگار دو نفر را می‌گویند؛ در حالی که اللهُ اکبر، مبتدا و خبر است؛ یکی مبتدا و یکی خبر است؛ یعنی «و» لازم نیست و باید از ضمه استفاده کرد. تازگی‌ها در شعر نیز این اشتباه رایج شده که به جای اللهُ اکبر که مبتدا و خبر است، به صورت معطوف یعنی با واو عطف به‌کار می‌برند. این نوع تغییرات به‌خصوص در آیات قرآن کریم، اصلاً در شعر مجاز نیست. یعنی اگر شعری ۱۰۰ بیت داشته باشد و یکی از ابیاتش این‌جور تحریف در تلفظ آیات قرآن داشته باشد، ثواب آن 99 بیت دیگر هم متأسفانه زایل می‌شود. زیرا ما نمی‌توانیم برای ترویج معارف، روی مبانی خط بکشیم. تغییر دادن کلمات قرآنی، تغییر دادن مبانی است.      در یک‌ مورد، آیة «شهرُ رمضان الذی انزل فیه القران» را نوشته بود: شهر الرمضان؛ یعنی الف و لام اضافی گذاشته بود. به جای شهرُ رمضان نوشته بود: شهر الرمضان. من تذکر دادم که این‌طور درست است. ایشان گفت:  حالا طوری نشده است؛ چه فرقی می‌کند؟ واقعاً فرقی نمی‌کند که به آیة قرآن کریم یک الف و لام از خودمان اضافه کنیم یا نکنیم!؟  به نظر من، برای کسی که شاعر است، خیلی مهم است که انس با متن قرآن کریم داشته باشد، انس با قرائت قرآن کریم داشته باشد، و در استفاده از آیات و کلمات قرآن کریم اصلاً سهل‌انگاری نکند.   ]]> مدرسه دعبل Sat, 26 May 2018 10:59:38 GMT http://deabel.org/vdch6wnx.23ni-dftt2.html جلسة شانزدهم: تکنیک‌های شعر و فنون ادبی؛ قاعدة قافیه http://deabel.org/vdceeo8x.jh8wfi9bbj.html درس‌گفتارِ درون‌مایة مداحی: آشنایی با عناصر شعری، زیبایی‌شناسی و آرایه‌ها   جلسة شانزدهم: تکنیک‌های شعر و فنون ادبی؛ قاعدة قافیه استاد اسماعیل امینی      برخی دوستانی که برای مجالس عزاداری امام حسین (ع)، یا برای مراسم مذهبی دیگر، شعر یا نوحه می‌گویند، تصور می‌کنند به دلیل مقدس بودن ضرورتی ندارد که تکنیک‌های شعر و فنون ادبی را یاد بگیرند. در حالی که، هرگاه برای خدمت به فرهنگ دینی اثری را ارائه می‌کنیم، آن محصول اگر بهترین کیفیت را داشته باشد، طبعاً تأثیرگذاری بیشتری دارد و توجه بیشتری را جلب می‌کند. کسی که وارد این حیطه شده است، یعنی شعر گفتن، نوحه گفتن، مدح و منقبت گفتن برای ائمه (ع)، به‌تدریج با فنون ادبی نیز آشنا می‌شود و دانش خودش را ارتقاء می‌دهد؛ بنابراین دامنة تأثیر سخنش نیز بیشتر می‌شود. ممکن است کسی که در هیئت نشسته، خیلی دانش ادبی نداشته باشد و توجهش بیشتر به موضوع باشد؛ اما به هر حال فقط او شنونده نیست. امروز روزگار و عصر ارتباط است. آثاری که ما در هیئت‌ها ارائه می‌دهیم، بیرون از هیئت نیز منتشر می‌شود. کسانی که اهل ادبیات هستند، صاحب‌نظر هستند، شاعران برجسته‌ای هستند، متوجه معایب کار ما می‌شوند. یکی از فنون بسیار ساده که در شعر مطرح است، مسئلة قافیه است. اگر به کتاب‌هایی که دربارة قافیه نوشته شده نگاه کنید، در آن کتاب‌ها بحث را خیلی مفصل مطرح کرده‌اند. به‌خصوص کتاب‌های قدیمی خیلی اصطلاحات پیچیده و سختی دارند که البته برای کسی که می‌خواهد متخصص ادبیات باشد ضروری است که آنها را یاد بگیرد و کل جزئیات را باید بلد باشد؛ اما کسی که می‌خواهد عملاً از قافیه استفاده کند، مثل کسی است که می‌خواهد رانندگی یاد بگیرد؛ راننده لازم نیست جزئیات مکانیزم ماشین را بلد باشد؛ راننده، مهندس مکانیک نیست؛ او می‌خواهد طرز استفاده از این وسیله را بلد باشد و مهارت پیدا کند تا از جایی به جای دیگر حرکت کند. یعنی برای متخصص ادبیات، قافیه یک چیز است، ولی برای شاعر چیز دیگر است.      در این درس برای این‌که قاعدة قافیه را به‌سادگی یاد بگیریم، آن‌چه را که در کتاب‌ها حتی در کتاب‌های درسی دورة دبیرستان به‌تفصیل گفته‌اند و گاه موضوع را پیچیده کرده‌اند، از این نکتة خیلی ساده شروع می‌کنیم؛ که ما کلمات را بخش می‌کنیم. در دوران تحصیلات ابتدایی که تازه با کلمات آشنا می‌شویم، برای خواندن و نوشتن، از بخش کردن استفاده می‌کنیم. به همین ترتیب می‌توانیم به‌سادگی قاعدة قافیه را نیز یاد بگیریم.      بعضی از کلمات یک‌بخشی هستند؛ مثلاً کلمة «کار» یک بخش دارد. کلمه «گل» یک بخش دارد. بعضی از کلمه‌ها بیشتر از یک بخش دارند؛ در زبان فارسی بیشتر کلمات دو بخشی، سه بخشی یا چهار بخشی هستند. «بخش» که می‌گوییم، یک لغت فارسی است؛ در عربی اصطلاحاً «هجا» می‌گویند؛ مثلاً می‌گویند این کلمه یک هجا و آن یکی دو هجا است. در انگلیسی «سیلاب» می‌گویند؛ که معادل همین بخش و هجا است؛ مثلاً می‌گویند که فلان کلمه سه سیلابی است.      درخصوص کلمة «کار»، اگر این کلمه چیز اضافه‌تری هم داشته باشد، مثلاً «کارگر»، در این صورت: «کار، گر» دو بخش می‌شود. بعضی‌ها می‌گویند: «کارِگر» که آن هم غلط نیست؛ «کا» «ر» «گر» که می‌شود سه بخش.      تقسیم کردن کلمات به بخش‌ها کار بسیار ساده‌ای است؛ که بچه‌ها در اول ابتدایی یاد می‌گیرند. مثلاً فرض کنید کلمة «گل» چیز دیگری اضافه داشته باشد، مثل «گلخانه»: «گل» «خا» «نه»؛ سه بخش است. این بخش کردن کلمات کار بسیار ساده‌ای است؛ این کار از هر کسی بر می‌آید و علم خاصی هم نمی‌خواهد. اما اگر بخواهیم از طریق علمی بگوییم که کلمات چه‌طور بخش می‌شوند، یعنی نخواهیم مثل بچه‌های ابتدایی دست‌های‌مان را برای بخش کردن تکان بدهیم، در این صورت گفته می‌شود: هر کلمه‌ به تعداد حرف‌های صدادار، به تعداد مصوت‌هایی که دارد، همان‌قدر هم بخش دارد. مصوت‌های فارسی این شش مورد هستند: «اَ»، «اِ» ، «اُ» و امتدادیافتة همین‌ سه مورد یعنی «آ»، «ای» مثلاً صدایی که در کلمة «دین» هست؛ نه صدایی که در کلمة «دِین» هست؛ چون اولی «یی» است و دومی «ی»؛ و صدای «او». این شش مورد مصوت‌های فارسی هستند. هر کدام از این‌ها در هر کلمه‌ای باشند به تعداد این‌ها، آن کلمه بخش هم دارد. یعنی اگر کلمه‌ای چهار مصوت داشت، چهار بخش است، اگر دو مصوت داشت، دو بخش است. به مصوت‌های بالایی اصطلاحاً مصوت‌های کوتاه می‌گویند و به مصوت‌های پایینی مصوت‌های بلند می‌گویند. در عربی، فقط مصوت‌های کوتاه داریم، مصوت بلند نداریم. مصوت‌های بلند، امتدادیافتة مصوت‌های کوتاه هستند. در فارسی، شش مصوت داریم.      برای یاد گرفتن قاعدة قافیه، کلماتی را که می‌خواهیم در قافیه بیاوریم، بخش می‌کنیم؛ مثلاً کلمة گلستان: «گُ» «لس» «تان»؛ سه بخش می‌شود. آنچه در قافیه مؤثر است، فقط بخش آخر کلمه‌ها است. معمولاً موسیقی قافیه روی بخش آخر کلمه قرار می‌گیرد؛ مگر این‌که این کلمه، بعدها پیوسته‌هایی داشته باشد.. قاعدة قافیه به همین سادگی است. کسی که می‌خواهد قافیه بسازد، اولین صدا را می‌تواند تغییر دهد و با تغییر دادن اولین صدا، قافیه ساخته می‌شود. یعنی در هر بخشی از کلمه که قافیه روی آن قرار می‌گیرد ـ که معمولاً بخش آخر کلمه است ـ با تغییر دادن اولین صدا می‌توانیم قافیه بسازیم.      کلمه‌های فارسی اغلب دو هجایی، سه هجایی و چهار هجایی هستند. خیلی کم، کلمة پنج هجایی و بیشتر داریم. بنابراین به‌سادگی می‌توانیم، هم کلمات را بخش کنیم، هم قافیه را یاد بگیریم. برای این‌که راحت بتوانیم قافیه و همة قافیه‌های احتمالی یک حرف را حدس بزنیم، از همین قاعدة ساده استفاده می‌کنیم و تعدادی قافیه می‌سازیم. با این روش هم تشخیص دادن قافیه و هم ساختن قافیة جدید خیلی ساده است.      برای مثال به کلمة «دست» توجه کنید. دست، یک بخش دارد؛ یک مصوت «اَ» دارد. ما برای ساختن قافیه فقط می‌توانیم «د» را عوض کنیم؛ آن صدا را نمی‌توانیم عوض کنیم؛ صدا باید باشد؛ بنابراین با عوض کردن «د» با همین حروف الفبا که داریم؛ مثلاً ب، پ، ک، ت، ش و ... می‌توانیم برای «دست» قافیه بسازیم. فرض کنید «و» بگذاریم، می‌شود «وست»؛ که می‌تواند با دست قافیه باشد. اما می‌گوییم وست معنی ندارد؛ پس می‌تواند بخشی از یک کلمه باشد؛ مثلاً «پیوست». یا مثلاً «ل» بگذاریم، می‌شود «لست». لست نیز هجایی است که خودش به‌تنهایی معنی ندارد؛ اما می‌تواند بخشی از کلمه باشد؛ مثلاً «الست». به همین سادگی قافیه ساخته می‌شود.      برخی به‌اشتباه خیال می‌کنند در قافیه فقط حرف آخر مطرح است؛ مثلاً «دست» را با «بخت» قافیه می‌کنند و خیال می‌کنند که قافیة آنها درست است؛ در حالی که قافیه فقط بر اساس یک حرف ساخته نمی‌شود؛ قافیه بر اساس یک بخش ساخته می‌شود؛ بخشی از کلمه که حرف اولش، یعنی صامت اولش می‌تواند تغییر کند؛ اما بقیة صداها باید عیناً تکرار شود. در کلمة بخت به عنوان یک قافیه برای دست، درست است که صدای «اَ» تکرار شده، اما این مشکل وجود دارد که به جای صدای «س»، صدای «خ» آمده است؛ بنابراین، این قافیه اشکال دارد.      نکتة دیگر در قافیه، این‌که مصوت‌های بلندِ «آ» و «او» خودبه‌خود می‌توانند مبنای قافیه باشند؛ چون گاهی به اندازة یک هجا، خودشان اهمیت دارند. یعنی همة کلماتی که با «آ» تمام می‌شوند، می‌توانند در قافیه قرار گیرند. همة کلماتی که با «او» تمام می‌شوند، نیز می‌تواند در قافیه قرار بگیرند؛ اما صدای «ای»، چون موسیقی‌ای که در ادای کلام ایجاد می‌کند کم می‌شود و قدری هماهنگی کلمات را زایل می‌کند و به دلایل دیگری که در علم قافیه وضع کرده‌اند و خود شاعران نیز به‌طور تجربی دریافته‌اند، نمی‌تواند مبنای قافیه باشد. یعنی «آ» و «او» خودشان به‌تنهایی به اندازة هجا عمل می‌کنند و می‌توانند مبنای قافیه باشند اما «ای» نمی‌تواند.      قاعدة قافیه به همین سادگی است که هر کس ظرف ۲۰ ـ ۱۵ دقیقه می‌تواند آن را یاد بگیرد و به دیگران نیز یاد دهد. حیف است درس به این سادگی را یاد نگیریم، بعد که زحمت می‌کشیم و شعر می‌گوییم، شعرهای ما اشکال قافیه‌ای داشته باشد.     ]]> مدرسه دعبل Sun, 27 May 2018 11:12:20 GMT http://deabel.org/vdceeo8x.jh8wfi9bbj.html